Een vrijwillig levenseinde; hoe organiseer je dat?

In het voorjaar van 2010 is het burgerinitiatief “Uit vrije wil”ingediend bij de tweede kamer. Het beoogt een vrijwillig levenseinde voor ouderen boven de 70 jaar mogelijk te maken. Daarvoor opgeleide “professionals” zouden dan mensen terzijde staan en middelen verstrekken om een zelfgekozen dood te bewerkstelligen. Ik denk dit onwenselijk is. Het initiatief van “Uit vrije wil” gaat immers een grens over die we onmogelijk over kunnen en willen gaan; dat de ene mens de andere zijn leven afneemt, al is het dan ook op zijn verzoek. Het nemen van het leven kan en mag alleen in de uiterste noodsituatie zoals die nu ook in de euthanasie wetgeving beschreven is.

Wat is er op tegen?

Het initiatief van “Uit vrije wil” gaat ervan uit dat mensen van boven de 70 jaar weloverwogen kunnen beslissen dat hun leven voltooid is. Zij kunnen dan met behulp van professioneel opgeleide mensen die werken onder de paraplu van een Stichting de euthanica krijgen om hun leven te beëindigen. Dat klinkt mooi. Alle pleitbezorgers op de website van Hedy d’Ancona to Frits Bolkestein gaan ervan uit dat er een moment komt dat ze in harmonie hun laatste daad zelf kunnen stellen in de vorm van een goed gepland levenseinde.

De werkelijkheid van het leven is echter niet zo mooi. Veel mensen komen niet in een harmonieuze situatie samen met hun familie en vrienden tot een keurig afgerond leven. Het leven is nu eenmaal geen project met een keurige afronding. Daarom zullen veel mensen in een situatie kunnen komen waarin ze een eind aan hun leven willen maken om minder mooie redenen.

Veel mensen moeten in hun laatste levensjaren afscheid nemen van zaken. Ze moeten afscheid nemen van hun werk, ze verlezen vrienden aan de dood, of ze verliezen mensen aan het feit dat ze ze fysiek niet meer kunnen bereiken, mensen lijden allerlei verliezen en dat is niet makkelijk. De mogelijkheid om een einde aan het leven te maken zou voor een aantal mensen een reële keuze kunnen worden. Toch is het vaak zo dat ook oudere mensen hun verliezen verwerken, en nieuwe, zij het kleinere doelen in hun leven vinden. Het makkelijke vrijwillige levenseinde  is een onnodig zware oplossing voor het lijden in een periode van rouw. Rouw hoort bij het leven, en zeker bij het oudere leven, en is geen reden om het leven te beëindigen, dat is het eerste argument tegen.

Het tweede argument tegen is dat het idee van het mooi afgeronde leven ons een illusie voorspiegelt. Een beetje te vergelijken met het ideaal dat een mens mooi en jong en gezond moet zijn om mee te tellen in de wereld. De makkelijke mogelijkheid van een zelfgekozen einde roept de idee wakker dat het leven zo zou moeten zijn. Ook het sterven zouden we in de hand moeten nemen op een moment dat het nog “goed” kan. Goed in de zin dat het niet teveel zorg en misschien dus ook wel geld gekost heeft. Het is natuurlijk buiten discussie dat we door palliatieve zorg het sterven ook zo humaan mogelijk laten verlopen. Maar de te makkelijke mogelijkheid van hulp bij zelfdoding kan maar al te gemakkelijk een cultuur scheppen dat je er wel op tijd bij moet zijn en het niet te ver moet laten komen. Het gevaar dat er een morele druk ontstaat om niet teveel zorg te vragen is het tweede argument tegen.

Het derde argument is zo voor de hand liggend, eigenlijk banaal, dat ik er niet al te veel woorden aan wijd. Natuurlijk kunnen er financiële belangen in het spel zijn bij kinderen en familieleden. De pleitbezorgers van “Uit vrije wil” gaan er wat al te gemakkelijk van uit zij autonoom zijn in hun beslissing en dat ze ook op hoge leeftijd helder van geest hun besluit om te sterven zullen nemen. In de praktijk zal het al te gemakkelijk voor familieleden zijn om hun erflater langzamerhand onder druk te zetten dat het mooi geweest is…

Het laatste belangrijke argument is dat het morele principe dat het mensenleven nooit door een ander genomen mag worden overeind moet blijven staan. Ook als de mens in kwestie daar zelf toestemming voor geeft. Bovenstaande drie argumenten geven immers aan dat een autonome toestemming niet te garanderen is. Het is immers zo dat met het toestaan van de “stervenshulp” de autonome besluitvorming juist beïnvloed wordt door de veranderde omstandigheden; het kan, en dus mag het, en dus is het een bespreekbare mogelijkheid geworden, ook voor de omstanders… Het is een illusie dat iedereen zo’n beslissing weloverwogen kan nemen en in zijn consequentie kan overzien.

Veranderende omstandigheden

We moeten onder ogen zien dat de omstandigheden veranderd zijn en nog verder zullen veranderen. Het is niet meer zo dat de medische wereld in iedere situatie een uiterst gevecht tegen de dood moet leveren zoals dat volgens sommige moraaltheologen zou moeten. Het is goed dat de huidige euthanasie wetgeving er is. Het is ook veelbetekenend dat de liberale minister die daar verantwoordelijk voor was, mw. Borst, geen voorstander zonder meer is van het initiatief van “Uit vrije wil”.

Mensen worden ouder en hebben vaker langdurige zorg nodig in de laatste tijd van hun leven. En dan komt het probleem van de ongewenste zorg aan de orde. We mogen onze ogen niet sluiten voor dit reële probleem. Er zijn mensen die vanwege hun situatie hun leven willen beëindigen. Ook al is er nog geen uitzichtloos en onomkeerbaar lijden, het kan duidelijk zijn dat er alleen nog maar verslechtering komt van de kwaliteit van leven. Dat kan zijn omdat iemand hoogbejaard is en moeite en pijn heeft bij allerlei dagelijkse dingen; dat er eenvoudigweg niets meer te genieten is van het leven, en dat het evident is dat dat ook niet meer komt. Het kan zijn omdat iemand ziek is en niet beter kan worden en zichzelf het lijden wil besparen. Dat mensen in die situatie het leven genoeg vinden en het einde van hun leven willen is te respecteren. Er is geen redelijk argument te bedenken om iemand te verplichten zijn leven tot het uiterste te rekken. Stervenshulp op verzoek moet wel mogelijk worden, daartoe dwingen ons de omstandigheden.

Versterven.

Het kan en mag nooit zo worden dat iemand dodelijke medicijnen toe mag dienen; tenzij. Dat tenzij is beschreven in de huidige euthanasiewetgeving. Wat wel kan en mag is dat iemand geholpen wordt bij het bespoedigen van zijn eigen overlijden. Wanneer de situatie zo uitzichtloos is dat iemand zelf vindt dat zijn leven genoeg is kan hij kiezen voor de mogelijkheid van het versterven. Dit is ook de mogelijkheid die de KNMG het meest wenselijk vindt. Het grote goed in moreel opzicht is dat de patiënt door te stoppen met eten en drinken niemand anders vraagt om een dodelijke handeling te verrichten. Hij vraagt de arts wel om hem te helpen door het proces van het versterven zonder onnodig lijden te laten verlopen.

De wens om het eigen leven als voltooid te beschouwen is in onze tijd reëel geworden, evenals de wens om af te zien van verdere behandeling, dat kan om tal van redenen. Maar de ultieme daad van het beëindigen van het leven mag daarom niet uit handen gegeven worden, niet aan een arts, laat staan aan een “Functionaris van een stichting”.

Jaap Jonk, CDA fractievoorzitter Berkelland en Geestelijk verzorger van FPC Oldenkotte