Maxime Verhagen geeft het CDA-antwoord op het populisme: de joods-christelijke wortels van Nederland erkennen, weer vertrouwen stellen in mensen en instituties hun natuurlijke gezag teruggeven.

We leven in een tijd van onbehagen. De meeste Nederlanders zijn tevreden met hun eigen leven, maar veel minder met de maatschappij waarvan ze deel uit maken. Dat onbehagen is door de traditionele politieke partijen, ook door mijn eigen CDA, lang weggezet als een wat kinderlijke reactie op de snelle veranderingen in de wereld.

Maar het onbehagen is begrijpelijk. Het is niet meer vanzelfsprekendheid dat onze kinderen het beter zullen hebben dan wij. De samenhang in dorpen en steden is verdwenen door de komst van immigranten vanuit de hele wereld. De traditionele verbanden van Kerk, partij en vereniging zijn verzwakt. Het levensbeschouwelijke kompas dat wij van huis uit meekregen, heeft plaatsgemaakt voor een vrijheid die vaak meer beangstigt dan bevrijdt.

Begrip
Dat onbehagen moet ook het onbehagen zijn van een volkspartij als CDA. Anders laten we de mensen over aan populistische partijen die dit onbehagen wel benoemen, en daarvoor worden beloond met de ene verkiezingsoverwinning na de andere. Een groot deel van de mensen die PVV stemden, zijn onze mensen. Ik heb begrip voor de zoektocht naar houvast, stabiliteit en overzicht. Het dedain waarmee de progressieve elite hierop afgeeft als bekrompen of zelfs als onfatsoenlijk, is volstrekt misplaatst.

Het CDA moet een christen-democratisch antwoord op dat onbehagen vinden. Wij willen luisteren naar de mensen, maar we willen meer doen dan wat mensen willen en zeggen. Het CDA wil richting geven vanuit zijn beginselen. De wil van het volk is nooit absoluut. Ze wordt begrensd door de rechtstaat en de vertegenwoordigende democratie. Het volk kan ook ontsporen; denk aan de manier waarop Socrates en Jezus ter dood werden veroordeeld.

Wortels
We moeten om te beginnen de joods-christelijke wortels van ons land en ons werelddeel erkennen. Het CDA moet niet bang zijn deze leidende cultuur weer volop uit te dragen. Daartoe behoren niet alleen de waarden van de Nederlandse rechtstaat, maar ook de neerslag van onze geschiedenis en onze ongeschreven omgangsvormen. Daarbij hoort overigens ook nieuwsgierigheid naar andere culturen en tradities. Dat de multiculturele samenleving is mislukt, mag geen reden zijn alles wat vreemd is bij voorbaat af te wijzen.

Hoe willen we als CDA de waarden die horen bij onze cultuur in de praktijk vorm geven? Het vertrouwen in politieke partijen is tot het nulpunt gedaald. De levensduur van regeringen neemt af. Zodra ze maatregelen nemen, verliezen ze verkiezingen: Brown in Engeland, Zapatero in Spanje, Obama in de VS, Merkel in Duitsland. Het onbehagen is groot, het geduld van de kiezers klein.

Mensen aan zet
Het CDA moet zijn vertrouwen weer in mensen stellen. In de samenleving liggen de knelpunten, de vraagstukken, maar ook de oplossingen. We hebben veel te veel naar Den Haag gekeken. Het Binnenhof kan hoogstens het sluitstuk zijn van maatschappelijke discussies. Die manier van besturen is een deel van het katholieke erfgoed. De oude encyclieken geven een middenweg tussen de staat waaraan iedereen is onderworpen, en de markt die mensen aan zichzelf overlaat; tussen de totalitaire samenleving en het ik-tijdperk.

De katholieke sociale leer geeft elk mens, elk individu, een verantwoordelijkheid en taak binnen de gemeenschap. Wat betekent dat in het licht van het populisme? Dat mensen hun onvrede niet moeten uiten door te wijzen naar anderen, maar de samenleving zelf moeten helpen inrichten. De overheid schept vooral omstandigheden die burgers daartoe in staat stelt; niet meer dan dat. Dat zou het CDA meer moeten benadrukken. De mensen zijn zelf aan zet. Wanneer mensen de samenleving zelf inrichten, hebben ze niemand in Den Haag meer nodig die zegt dat er een kloof bestaat tussen hen en de politiek.

Eigenbelang?
Ontaardt dit toch niet in individualisme en najagen van eigenbelang? Ik denk het niet. Mensen zijn deel van een gezin en een familie, leven in een wijk of dorp, zijn actief in een sportclub of een vakbond. Als CDA'er wil ik een lans breken voor die instituties. Het zou onterecht zijn als we die als ouderwets terzijde schuiven. Ze zijn een noodzakelijke buffer tussen het leven van alledag en de staat. Instituties moeten meegaan met nieuwe generaties en mee-ademen met de tijd; maar wel blijven ademen! Zelfs de katholieke Kerk, een instituut dat onder vuur ligt vanwege ethische schandalen, is in de loop der eeuwen veranderd. De website van het Vaticaan is één van de modernste. Inderdaad: beeldcultuur past bij katholieken.

Ik zet me af tegen partijen als D66 en de PVV, die tegen instituties tekeer gaan. De laatste schopt ertegen als bolwerken van de elite, de eerste wil ze afschaffen en vervangen door een directe democratie. En toch, zonder instituties zou de buffer tussen burgers en de overheid weg zijn. Ik denk dat de mensen, voor wie populisten zeggen op te komen, kwetsbaar zijn zonder instituties; het gevoel van rust, stabiliteit en overzicht nog meer zouden missen.

Vertrouwen
CDA-politici moeten het vertrouwen terugwinnen. Dat kan als ze als leiders tussen de mensen staan. Net als de kapelaan vroeger: gezaghebbend, maar toch in de buurt. Vertegenwoordiger van het instituut Kerk, maar ook tussen de mensen. Afstandelijke nabijheid, zo zouden CDA'ers wat mij betreft politiek moeten bedrijven en moeten besturen. Wij moeten zorgen dat de straat, de school en het ziekenhuis in orde zijn. Dan krijgen we ook het vertrouwen dat nodig is voor het oplossen van de ingewikkelde, mondiale vraagstukken; van de eurocrisis tot en met klimaatverandering.

De C van CDA
De C van het CDA betekent voor mij dat we meer moeten zijn dan een politieke partij. Het zou een maatschappelijke beweging moeten zijn, vertakt naar vele duizenden verenigingen in sport, cultuur, religie en maatschappij. We willen geen politiek bedrijven vanuit de waan van de dag, maar vanuit onze beginselen en onze betrokkenheid met de mensen. Een volkspartij zijn, is het beste antwoord op populisme.

Het vertellen van een gefundeerd verhaal dat soms de publieke opinie trotseert, en het nemen van de verantwoordelijkheid die daarbij hoort, kan leiden tot verlies van populariteit. Dat besef ik als leider van het CDA-smaldeel in het kabinet terdege. Toch ben ik ervan overtuigd dat dit op den duur waardering zal oogsten. Juist in een tijd van onbehagen zoeken zwevende kiezers partijen met principes.