Vorige week las ik via Raadslid.nu een interessant essay ‘Sturen in dienstbaarheid’ over de eigentijdse rol van de gemeenteraad bij de uitvoering van de nieuwe taken in het sociaal domein. Dit essay uit 2015 gaat in op een verschuiving van de aandacht van geld en (smart) normeren met regels naar oog hebben voor het proces en sturen in een (lerend) netwerk. Het essay sluit af met concrete voorstellen om de positie en rol van de gemeenteraad binnen bestaande kaders te herijken. Dit zodat raadsleden in staat worden gesteld ruimte te geven in plaats van zelf op te eisen. Het essay was voor mij zo verhelderend en treffend voor de wijze waarop ik voor de lokale CDA afdeling politiek wil bedrijven dat ik het graag breder wil delen.

Durven sturen in een (lerend) netwerk
Om maar direct met de deur in huis te vallen. Gemeenteraden moeten volgens het essay af van de SMART-geformuleerde doelen in collegeprogramma’s en begrotingen. SMART-geformuleerde doelen suggereren alsof de gemeente alleen aan de knoppen zit. Ze miskennen dat gemeenten moeten sturen in een (lerend) netwerk. Ze hebben het dus niet alleen voor het zeggen. In dit netwerk zijn gemeenten sterk afhankelijk van andere partijen. Denk aan organisaties die ook een publieke taak vervullen zoals: woningcorporaties, zorginstellingen en onderwijsorganisaties. Een gemeenteraad dat het college enkel en alleen SMART-geformuleerde doelstellingen meegeeft, organiseert zo redeneert het essay zijn eigen teleurstelling. Beter zou het zijn om procesdoelen te formuleren en daar op te controleren en bij te sturen. Het raadsprogramma zoals geformuleerd voor Culemborg is in feite opgezet tegen die achtergrond. Zo benoemt het de stappen die wij concreet gaan nemen om tot afgewogen besluiten te komen. De titel ‘Ruimte voor de stad’ kreeg het niet voor niets mee. Laat dat de komende jaar onze toetssteen zijn. Het sturen in een netwerk krijgt pas kans als de gemeente ruimte durft te geven aan de stad. Dat vraagt een gemeentelijke overheid (werkorganisatie, college en gemeenteraad) die durft los te laten. Een overheid die zijn regisserende rol laat vieren. Niet langer een vooringenomen standpunt wil opleggen. In een lerend netwerk is ruimte voor experiment. Het bijsturen wordt belangrijker dan van bovenaf sturen. Dit vraagt een overheid die durft te faciliteren. 

Dienstbaar- en samenwerkingsbereid
Om te kunnen (bij)sturen in een (lerend) netwerk is het cruciaal dat partijen samenwerken. Dat is ook precies wat decentralisaties in het sociale domein vragen. Om effectief te kunnen samenwerken is dienstbaarheid een vereiste. Duidelijk geprofileerd leiderschap zoals dat veelal de boventoon voert in de media lijkt daarmee in tegenspraak te zijn. In een sturend netwerk zijn actoren namelijk gelijkwaardig. Zij kunnen hun wil niet aan anderen opleggen. Het lijkt te willen zeggen dat vooringenomen standpunten moeten worden losgelaten. Sturen in een netwerk betekent zoeken naar partners en met deze partners zoeken naar een gemeenschappelijk belang of doel. Sturen in een netwerk betekent dus erkenning van de nevengeschiktheid en afhankelijkheid van deze partners. 

Afscheid klassieke sturingsinstrumenten
Kortom: dienstbare politiek vereist ruimte geven, mogelijk maken. Raadsleden fungeren in die politiek als smeerolie voor te nemen besluiten. De beste debater is niet langer doorslaggevend. Wat telt is of je als raadslid in staat bent te verbinden. Bij een dienstbare politiek wordt de inzet van klassieke sturingsinstrumenten (zoals kaderstelling en geld) steeds minder belangrijk. De mogelijkheden om te sturen met geld zijn sowieso drastisch ingeperkt. Gemeenten die kunnen zwaaien met een volle buidel? Ik ken ze niet. Het aangaan van de dialoog vormt de basis. Dit werkt alleen als gelijkwaardigheid het uitgangspunt is. 

Sturen op processen in plaats van kaders
De auteur stelt ook dat smart geformuleerde kaders niet passen bij vraagstukken in het sociaal domein. Vraagstukken in het sociale domein vragen om maatwerk. Elk kind in de jeugdzorg of elke werkzoekende met een afstand tot de arbeidsmarkt staat daarbij op zichzelf. Gestandaardiseerde processen, zoals gangbaar bij het opstellen van bestemmingsplannen, laten zich maar moeilijk verenigen met het leveren van dergelijk maatwerk. Deze onoverzichtelijkheid levert problemen op voor de gemeenteraad. Dit accepteren is cruciaal. Meer dan voorheen zal de raad er op toe moeten zien dat het ‘juiste’ proces wordt doorlopen. Een proces waardoor maatwerk daadwerkelijk mogelijk wordt. 

Raad als lokale ombudsfunctie
De volks vertegenwoordigende rol kan volgens het essay worden verstevigd door meer ruimte te geven aan de ‘ombudsfunctie’ van de raad. Dit kan zij doen door geluiden uit de samenleving op te pikken en via de raad door te geven naar het bestuur. Dat er soms (nog) wat denigrerend gedaan wordt over het raadslid dat elke raadsvergadering de stem van verontruste inwoners laat horen (via mondelinge vragen of een interpellatiedebat) is onterecht. Een raadslid heeft immers tot taak om dat wat onder bewoners leeft, politiek te vertalen. Dit uiteraard binnen een bepaalde marge. Je als raad enkel en alleen laten sturen door ontvangen signalen van inwoners kan natuurlijk ook weer niet de bedoeling zijn. 

Serieus nemen inwoners
Het essay stelt indirect de vraag of een grotere betrokkenheid van inwoners bij de publieke zaak gevraagd mag worden en-of te rechtvaardigen is. Nederland is internationaal reeds één van de koplopers als het om participatie van burgers gaat. Nederland is hét land van ‘vrijwilligerswerk’ bij uitstek. Inwoners vragen vooral een andere houding van de (lokale) overheid. Een overheid die respons geeft. Een overheid die empathie toont. Een overheid die luistert. Inwoners zijn best bereid om meer zelf te doen, maar willen daarvoor wel de ruimte krijgen. Van een overheid wordt gevraagd die ruimte te gaan geven. Perspectief bieden dus! Ik doe mee. U ook?

Marco van Zandwijk 
Raadslid voor het CDA Culemborg

Lees het volledige Essay ‘De Gemeenteraad en sturen in een netwerk’ – maart 2015  
Het essay is opgesteld door Rien Fraanje in opdracht van Raadslid.NU

Raadslid.Nu stelt zich tot doel raadsleden en gemeenteraden te faciliteren opdat zij het raadswerk beter kunnen uitvoeren. Met het essay hoopt Raadslid.Nu een bijdrage te leveren aan het bevorderen van de deskundigheid van raadsleden om hun werkzaamheden op het terrein van de nieuwe taken in het sociaal domein in specifieke zin en de werkzaamheden als volksvertegenwoordiger in algemene zin adequater kunnen uitvoeren.

Landelijk/​Provinciaal

De twaalf provinciale afdelingen vormen de schakel tussen de gemeentelijke afdelingen en het landelijke bestuur.