BENT U VOOR OF TEGEN?

Als raadslid in Amersfoort weet ik uit ervaring dat we deze digitale adviseurs maar beter serieus nemen. Zorg dat je boven komt drijven bij de zwevende kiezer, is het adagium. Wie dat goed doet, kan zo maar een extra zetel binnenhengelen. 

Mijn partij (CDA Amersfoort) vult alle vragenlijsten die ten grondslag liggen aan de kieswijzers zorgvuldig in, ook al is het soms vervuld van onmacht. Want het hulpmiddel houdt niet van nuance of diepgang. Het dwingt je te kiezen tussen ja of nee. Waar in het partijprogramma duidelijkheid en nuance prima samengaan, daar forceert het electorale hulpmiddel een eendimensionaal ‘voor’ of ‘tegen’. 

Het gaat in de kieswijzers om harde grenzen. 
Bent u voor of tegen parkeerbeleid, bent u voor of tegen binnenstedelijke verdichting, bent u voor of tegen uitbreiding van het theater. Het zijn van die schijnbaar eenduidige vragen die geen ruimte laten voor op elkaar inwerkende dwarsverbanden. 

Eén van de grotere issues in Amersfoort is de mogelijke komst van twee windturbines op het bedrijventerrein De Isselt, op het terrein van de waterzuivering.

In de stemwijzers staat dat wij als CDA Amersfoort tegen zijn. We zijn weliswaar vóór windenergie, maar tegen de komst van deze twee turbines op deze plek. In dit stuk wil ik beschrijven hoe we tot die conclusie zijn gekomen. Dat ene woord ‘tegen’ doet namelijk geen recht aan de honderden uren die we hier als fractie in hebben ingestopt om tot ons finale oordeel te komen. We hebben met omwonenden gesproken, achtergronden en beleidsvoornemens bestudeerd een lange rij vergaderingen bezocht. Dat moet ook wel, want dit dossier is een hersenkraker. Want wat laat je uiteindelijk zwaarder wegen, de strijd tegen de opwarming van de aarde of de directe belangen van Amersfoortse werknemers en omwonenden? 

Want wat laat je zwaarder wegen, de strijd tegen de opwarming van de aarde of de directe belangen van Amersfoortse werknemers en omwonenden? 

Alex Engbers

Vóór wind
We zijn als partij vóór het gebruik van zon- en windenergie. Zon en wind zijn nu eenmaal nooit opdrogende vormen van schone energie. Nadeel is evenwel dat je ‘s nachts geen zonne-energie en het is ook wel eens windstil.

Aan zonnepanelen heeft Amersfoort overigens geen gebrek.  Gunstige fiscale regelingen hebben hiervoor gezorgd. Bovendien zijn er twee forse zonnevelden. Wind blijft daarbij achter. Particulieren hebben wind nog niet omarmd. Bedrijven blijven al even terughoudend bij het plaatsen van windvangers op hun panden. Windturbines zijn er in Amersfoort überhaupt nog niet. 

Windturbines zijn in de afgelopen jaren flink robuuster geworden. Op zee zorgt dat nauwelijks voor problemen, maar in ons dichtbevolkte land zijn deze reuzen steeds moeilijker inpasbaar. In het geval van De Isselt spreken we over twee turbines met een tiphoogte van 244 meter. Het gevaarte heeft drie 90-meter lange wieken die tienduizend kilo per stuk wegen. Ter vergelijk: het hoogste gebouw van de stad is sinds 550 jaar de OLV-toren met 98 meter.

Amersfoort heeft nog een lange weg te gaan voor het volledig van het gas af kan.  De komst van twee windturbines verandert dat niet wezenlijk. Wellicht dat op termijn kernenergie een deel van de basisbehoefte levert. Edoch, zelfs met kernenergie is er - naast het wispelturige aanbod van zon en wind - nog een vierde bron nodig op extreem koude dagen. En dat zal, net als nu, een fossiele bron zijn als hout of gas. 

RES-logica:
Waarom zouden er wél windturbines op De Isselt moeten komen? De voorstanders hanteren hiervoor in essentie twee argumenten. De eerste is wat Amersfoort - of beter gezegd, de RegioAmersfoort - in de Regionale Energiestrategie (RES) heeft toegezegd. De tweede vloeit voort uit zorg om de opwarming van de aarde. Daartegen zou Amersfoort zich tot het uiterste moeten inzetten, zo menen de voorstanders.

Op beide argumenten ga ik wat dieper in. 
U hoeft niet aan uzelf te twijfelen als u het woord RES niet dagelijks gebruikt. Buiten bestuurlijke kringen is de RES, deze in 2018 door minister Ollongren gelanceerde bestuurlijke noviteit, namelijk grotendeels onbekend. De gedachte erachter was destijds niet eens onlogisch: laten we aan de lagere overheden vragen om zelf te bepalen hoe ze op land 35 twh aan groene energie kunnen leveren. Maar het was nogal experimenteel om deze RES willens en wetens buiten het Huis van Thorbecke te plaatsen, dus buiten de verbindende én dwingende logica van rijk, provincie en gemeenten. Het RES-avontuur is daardoor vanaf de start een bestuurlijke experiment, zonder een heldere escalatietrap.

In den lande zijn uiteindelijk 30 RES-sen opgericht. Sommige regio’s konden terugvallen op jarenlange bestuurlijke of economische samenwerkingsverbanden. Anderen hangen van toevalligheid aan elkaar. Zo heeft bijvoorbeeld de regio Hilversum pas op het allerlaatst voor aansluiting bij Amsterdam gekozen en niet voor de RegioAmersfoort.

Sommige RES-sen gaan over provinciegrenzen heen, en veel provincies herbergen meer dan één RES. Zo kent zelfs de kleine provincie Utrecht twee aparte RES-sen. Bovendien heeft het Utrechtse Veenendaal zich aangesloten bij een Gelderse RES. 

De RES-sen hebben allemaal uit de losse pols verkend wat ze aan groene energie zouden kunnen leveren. Gebaseerd om wat de politici redelijk vonden. Niet meer, niet minder. Zo is het bod van de RegioAmersfoort met tien procent verhoogd, van 0,45 naar 0,5 twh, na een motie van D66 in Amersfoort, waarin werd opgeroepen ‘meer ambitie’ te tonen.  Uiteindelijk is er een cumulatieve belofte uitgerold van in totaal 50 twh, dus ruim boven de gevraagde 35 twh. In die zin had Ollongren het goed gezien.  

Op landelijke schaal gaan de oorspronkelijk toegezegde twh’s naar alle waarschijnlijk dus ruim gehaald worden. Met als disclaimer: door de verdergaande elektrificatie is de Haagse wens inmiddels opgeschroefd naar 55 twh op land.

De RegioAmersfoort, zeven gemeenten met Amersfoort als kern, is in de groep van dertig RES-sen relatief klein. Met een toezegging van 0,5 twh, vormt het 1/70 van het totale bod. 

Tot frustratie van velen is van die 0,5 na negen jaar echter pas 0,2 twh gerealiseerd. Geen enkel probleem voor de bv Nederland, maar bestuurlijk maak je zo geen vrienden. Niemand wil immers het verwijt krijgen bestuurlijke daadkracht te missen.

Deze 0,5 twh is overigens niet naar rato verdeeld over de zeven gemeenten. Het is een gezamenlijke toezegging van de zeven separate raden, die verder niét naar zeven verschillende opdrachten is vertaald. Het wát (0,5 twh) is helder, het hoé is nooit formeel vastgelegd. Er is nooit voor een hard commitment getekend: op die plek, gaan we op die manier deze hoeveelheid energie opwekken.

Een wonderlijke constructie:
Dat sinds 2018 in Amersfoort door particulieren en bedrijven aantoonbaar meer groene energie wordt opgewekt, telt niet mee bij de RES.  Dus hoewel goede stappen worden gezet richting het beoogde doel - meer groene energie - telt het bestuurlijk niet mee.

Temidden van al deze bestuurlijke strapatsen, doet de provincie Utrecht ook nog eens zijn uiterste best om de RES RegioAmersfoort alsnog te verbinden met het Huis van Thorbecke. Steeds vaker klinkt bij monde van de gedeputeerde: als jullie niet als de wiedeweerga windturbines plaatsen, dan doen wij het voor jullie. Want wij zijn het bevoegd gezag. Ten dele klopt deze claim. Wie een windturbine wil plaatsen, moet zich melden bij de provincie. 

Maar in dit geval is het onwaarachtig, want de provincie gebruikt de RES-afspraak als hefboom, terwijl de provincie geen onderdeel was van deze onderlinge afspraak. De afspraak is gemaakt door de zeven gemeenten van de RegioAmersfoort, die zich daarmee hebben gecommitteerd aan de landelijke RES-coördinatie. Daarvan heeft de provincie destijds, bij wijze van spreken, een kopietje gekregen. Niet meer, niet minder.

Kijkend naar de belangen van de provincie als geheel, en die van de RegioAmersfoort in het bijzonder, zou er politiek onderhand ook best een andere afweging gemaakt kunnen worden. Want de omstandigheden zijn sinds 2018 voor deze regio nogal veranderd.

Allereerst is netcongestie een erg groot probleem geworden. Nu al staan ruim duizend projecten on hold en eerder deze maand is daar de waarschuwing bij gekomen dat er later dit jaar waarschijnlijk geen huizenbouw meer mogelijk is. 

Dit nog altijd in omvang groeiende probleem is op zijn vroegst in 2033 verholpen. Kort en goed: het net zit vol aan zowel de laadkant (wind en zon) als aan de afnamekant door het gebruik van ondernemers en particulieren. Extra windturbines zijn dus tot 2033 onderdeel van het probleem en niet van de oplossing. 

Een tweede majeure verandering is een direct gevolg van de inval van Poetin in Oekraïne. Want door het grotere gevaar uit het oosten en de onvoorspelbaarheid van NAVO-partner Trump gaat Defensie in Nederland hard groeien. De RegioAmersfoort gaat dat op vele manieren merken. Niet alleen komen er nieuwe kazernes in onder meer Zeewolde en Zeist, ook zal de Bernhardkazerne in Amersfoort gerevitaliseerd worden. Zo verhuist het 45e pantserinfanteriebataljon van Havelte naar Amersfoort. Eén deel van dit bataljon zal, net als vroeger, op de Leusderhei gaan oefenen. Ook is op verzoek van Defensie de mogelijkheid om aan de zuidkant van Amersfoort met grote helikopters te landen verhoogt van 600 naar 8000 landingen per jaar. 

Overigens stonden langs de A28 liefst vier grote windturbines gepland. Ze zouden de hoeksteen vormen van de windproductie binnen de RegioAmersfoort. Op gezag van Defensie is daar vorig jaar radicaal een streep door gehaald. 

Dat is direct ook de belangrijkste reden waarom RegioAmersfoort in het winddossier zo achterblijft bij zijn eerdere toezegging. Want tegen deze windmolens op de Heuvelrug, langs de snelweg, pasten door de afwezigheid van nabije woonhuizen wél binnen de wet. 

Kaders van de wet:
Toen CDA Amersfoort in 2022 in het college stapte, vormden de twee windturbines op de Isselt reeds een discussiepunt. Aan onze instemming met de komst van deze turbines hebben we toen twee harde voorwaarden gehangen: een goede participatie en oplevering binnen de kaders van de wet. 

Voor de participatie is een Omgevingsadviesraad, kortweg OAR, opgetuigd. 
Tientallen betrokkenen en omwonenden hebben vele maanden met de ontwikkelaar rond de tafel gezeten om te praten over facetten als veiligheid, ecologie, geluidoverlast, slagschaduw en lokaal eigenaarschap. Hulde voor het geduld van de ontwikkelaar en het doorzettingsvermogen van al die onbezoldigde Amersfoorters die zich door dikke rapporten en urenlange vergaderingen hebben geworsteld. Een gezonde samenleving vraagt participatie van burgers, maar in dit geval is van dertig Amersfoorters wel erg veel gevraagd. Uiteindelijk hebben de ontwikkelaar en de OAR elkaar niet weten te vinden.

Vooral het gegeven dat de veiligheid in de ogen van de omwonenden onvoldoende is geborgd, heeft ertoe geleid dat de  omwonenden unaniem hebben geweigerd het convenant te tekenen. 

Op het gebied van veiligheid speelt een op ruim honderd meter gelegen chemische fabriek een wezenlijke factor. Dit Amersfoortse familiebedrijf Smit ziet zijn risicoprofiel substantieel stijgen. Er zou namelijk een niet te ontkennen kans ontstaan dat een van hun giftige tanks geraakt wordt. 

Kort en goed, binnen 250 meter van de beoogde plek van de windturbine bevinden zich een chemische fabriek, drie gezinswoningen en een gebouw waar zzp’ers kantoor houden.  Voor al deze Amersfoortse werknemers, bewoners en zzp’ers zouden substantiële extra risico’s gaan gelden.

Tweemaal de tiphoogte
De andere voorwaarde, we verlenen alleen toestemming als de ontwikkelaar binnen wet- en regelgeving blijft, lijkt op voorhand een onbetwistbare afspraak. Om verschillende redenen is de wet nog altijd niet aangenomen, maar als Raad hebben we de conceptversie van de wet als criterium vastgesteld. Daarin valt te lezen dat er geen woonhuizen mogen staan binnen tweemaal de tiphoogte. 

Voor die norm is gekozen om een heldere ondergrens te hebben. Elders in Europa is weliswaar gekozen voor een ruimere afstand - ter bescherming van burgers tegen slagschaduw en verschillende vormen van geluidsoverlast - maar dat zou in het volle Nederland leiden een de facto bouwstop. Dus in Nederland is de burger enkel volledig beschermd tot twee maal de tiphoogte. 

Toch ziet een aantal partijen in de Amersfoortse Raad dat anders. Zij beroepen zich op de hardheidsclausule die onderdeel is van de wet: er mag van twee maal de tiphoogte worden afgeweken bij ZeZam: zwaarwegende economische en zwaarwegende andere maatschappelijke belangen. Ze bedoelen uiteraard te zeggen dat de opwarming van de aarde voor hun een zwaarwegend probleem is. En niemand zal ontkennen dat dit een urgent probleem is. 

Maar het is ook een wonderlijke manier van denken. Een succesvol beroep op ZeZam impliceert immers dat de hardheidsclausule zwaarder weegt dan de wet zelf. Sterker, dat de hele wet een wassen neus is. 

Toch zijn er vier partijen in de raad die vinden dat deze plek, ondanks de aanwezigheid van woonhuizen op een plek die de wet verbiedt, geschikt is. Waarmee ze willens en wetens de wettelijke bescherming van Amersfoortse burgers minder zwaar wegen dan het effect van twee turbines op de vermindering van de wereldwijde CO2 uitstoot. Best bijzonder voor gemeentelijke raadsleden. 

Daarmee gaat de besluitvorming over dit dossier onderhand  verder dan juridische interpretatie. Het gaat over die ene kernvraag: voor wie doet u a priori als raadslid en wethouder uw werk. Voor de wereld als geheel of voor de inwoners van uw stad.

Opwarming aarde:
De aarde warmt gevaarlijk snel op als gevolg van menselijke activiteit. In de afgelopen dertig jaar is wereldwijd de temperatuur een graad gestegen. De verwachting is dat daar de komende 25 jaar nog eens 1,5 graad bijkomt. Met name de verbranding van olie, gas en steenkool is hier debet aan. Zij zorgen voor een verhoging van CO2.

In de kern maakt dit het ook overzichtelijk wat er moet gebeuren. De CO2 uitstoot moet wereldwijd zo snel mogelijk omlaag. Daarom is het goed te kijken welke landen het meest vervuilen, want daar zijn immers ook de grootste stappen te zetten. China staat als vervuiler stijf bovenaan, met ruim eenderde van de totale wereldwijde uitstoot. Zij komen op 12,6 miljard ton. De VS op 4,8 India op 2,6, Rusland op 1,9. De grootste vervuiler in West-Europa is Duitsland met 0,6. Nederland staat wereldwijd op de 34e plaats met 0,1 miljard ton. Het aandeel van Nederland aan de wereldwijde uitstoot van CO2 is 1/400.  Amersfoort kent overigens weinig industrie. 

Dus hoewel de oprechte zorg voor de opwarming van de aarde een antwoord verdient van alle politici ter wereld, is het ook onloochenbaar dat het effect van de komst van deze twee turbines wereldwijd zo miniem is, dat het waarschijnlijk niet eens te meten is. Ben benieuwd of iemand kan uitrekenen wat de komst van twee windmolens op Isselt daadwerkelijk bedraagt aan de wereldwijde uitstoot van CO2. En dan niet de gratuite som dat zesduizend huishoudens van het gas gaan. Maar de vraag wat het effect is op de wereldwijde CO2 uitstoot als 6000 huishoudens van het gas af gaan. Dus hoe bereken je bij een wereldwijde uitstoot van 38 miljard ton dat in Amersfoort 7000 m2 gas minder wordt verstookt. 

Dit zijn overigens geen argumenten om te beweren dat we niét aan de lat staan om CO2 terug te dringen. Want het is een taak van alle landen om de CO2-uitstoot omlaag te brengen. Het  toont echter wél aan dat ons vermogen om daadwerkelijk en significant bij te dragen aan verlaging van de wereldwijde uitstoot uiterst gering is. Daar komt bij dat onze Nederlandse CO2-footprint, door alle reeds geplaatste zonnepanelen en windmolens, jaar na jaar daalt.  Daarbij laat ik buiten beschouwing dat snel groeiende economieën als India en Indonesië, met hun enorme mensenmassa’s, juist nog fors zullen groeien in hun uitstoot. 

We groeien in ons land nog altijd in de opwek van groene stroom:
Sterker nog, dat doen we zo goed, dat we nu al op zonnige en/of winderige dagen teveel groene stroom produceren. Daardoor hebben we vorig jaar 14 twh hebben geëxporteerd naar België (10) en Duitsland (4). Ook zetten we soms turbines stil omdat er een overschot is. 

Alles op een rij
Als CDA Amersfoort hebben we al deze verschillende argumenten  besproken en gewogen.

A. De RES zullen we sowieso niet halen, want ook met beide turbines (zo’n 0,15 twh) komen we niet in de buurt - 0,2 + 0,15= 0,35 twh - van de afgesproken 0,5 twh. Bovendien biedt de RES een gemankeerde blik op de groene transitie, omdat de vergroening door burgers - zonnepanelen, warmtepompen - niet wordt meegeteld. Ook is de komst van Defensie een nieuwe realiteit die met al zijn activiteiten een groot extra beslag op de ruimte in de RegioAmersfoort legt.

B. De provincie dreigt deze zomer in te grijpen als de zeven gemeenten van de RegioAmersfoort niet over de brug komen. Los van hun betwistbare positie - de RES vindt immers zijn oorsprong buiten ‘Thorbecke’ - zal ook de provincie zich aan de wet moeten houden mbt tweemaal de tiphoogte en de veiligheid van omwonenden. Daardoor oogt het provinciale dreigement meer als stoerdoenerij dan als bestuurlijke logica. Ook elders is in het dichtbevolkte RegioAmersfoort overigens bijzonder weinig ruimte zonder een woning binnen twee maal de tiphoogte. Wie zich aan de wet wenst te houden, zal zijn knopen moeten tellen.

C. De twee turbines op Isselt voldoen niet aan wet- en regelgeving. Er staan verscheidene woonhuizen binnen twee maal de tiphoogte. Voor ons als CDA Amersfoort staat voorop dat we een mandaat hebben van de Amersfoortse kiezers. Om te morrelen aan hun veiligheid is voor ons onbestaanbaar. Überhaupt is het voor ons een brug te ver om de facto onmeetbare wereldwijde effecten zwaarder te laten wegen dan aantasting van rechten van Amersfoorters. 

D. De mondiale opwarming is een mondiaal probleem, waarvoor we ook als Nederland aan de lat staan, ook al zijn we met 1/400e van de de totale uitstoot een kleine speler. Dat gebeurt gelukkig ook. Onze CO2-uitstoot daalt jaar op jaar.  CDA Amersfoort wil daarom ook per se wind als bron omarmen. Niet met industriële turbines, maar inpasbaar in het landschap en in de drukke woonomgeving. 

E. De participatie heeft heel erg veel van de participanten gevraagd. Onwaarschijnlijk hoeveel tijd ze er in hebben gestopt. Juist doordat de veiligheid voor velen volstrekt onvoldoende is opgeleverd heeft niemand van de bijna dertig omwonende OAR-leden willen tekenen. Het weegt voor ons zwaar dat de ontwikkelaar geen van de omwonenden heeft weten te overtuigen. Hij zei een en andermaal dat maatregelen ter verhoging van de veiligheid zijn business case onderuit zouden halen. Dus geld boven veiligheid.

Ten slotte: 
Bij verschillende van deze omwonenden heb ik aan hun keukentafel koffie gedronken. Heb hun redelijkheid, bezorgdheid én zorg om het klimaat uit de eerste hand gehoord.

Want verantwoordelijkheid dragen voor politieke besluiten gaat verder dan ‘ja’ of ‘nee’. Dan moet je per se willen weten wat het emotioneel én financieel voor de direct omwonenden betekent. Dan moet je hen in de ogen hebben gekeken. Je bent immers hun volksvertegenwoordiger. 

Daarom staat dus in de kieswijzers dat CDA Amersfoort tegen de komst van twee windturbines op De Isselt is.