Ter Over­we­ging: Wij zijn geen Enge­len

Overdenking – 6 juli 2026

De afgelopen week is de 250e verjaardag van de Verenigde Staten gevierd. Misschien wat minder in Europa, waar het enthousiasme de laatste jaren toch wat is getemperd. Maar de Amerikaanse geschiedenis en staatkunde is nog steeds van enorm belang voor onze hedendaagse wereld. Toen in 1787 de Amerikaanse Grondwet werd aangenomen door het congres, moest deze nog wel door de afzonderlijke staten geratificeerd worden. Dat was nog een hele klus, want niet elke staat zat te wachten op een ‘sterke’ federale overheid. Drie founding fathers besloten vervolgens een serie essays (papers) te schrijven die de grondwet moesten uitleggen en aanprijzen onder de bevolkingen en overheden van de verschillende staten. Deze essays zijn gebundeld als ‘The Federalist Papers’. Zij schreven dat onder Romeinse pseudoniemen, maar inmiddels weten we dat het gaat om: John Jay (de eerste opperrechter van de VS), James Madison (de hoofdauteur van de grondwet en de vierde president van de VS) en Alexander Hamilton (eerste minister van financiën). Het gaat om 85 papers (waarvan Hamilton met afstand de meeste heeft geschreven) die de Amerikaanse grondwet uitleggen en vooral ook rechtvaardigen. Waarom een grondwet op basis van volkssoevereiniteit? Waarom een democratische republiek? 

De papers worden vandaag de dag nog steeds gebruikt door juristen en rechters om de grondwet te interpreteren. Voor politici die functioneren in een democratische rechtsstaat zoals wij dat doen, staan er denk ik relevante realisaties in deze papers. Ik zou dus een belangrijke passage willen delen uit een van die papers. Het gaat om paper 51, geschreven door Hamilton of Madison. Het gaat over een van de meest fundamentele principes van een democratische rechtsstaat: de scheiding der machten. De passage die ik voorlees gaat over de noodzaak voor dit principe:

“But the great security against a gradual concentration of the several powers in the same department, consists in giving to those who administer each department the necessary constitutional means and personal motives to resist encroachments of the others. The provision for defense must in this, as in all other cases, be made commensurate to the danger of attack. Ambition must be made to counteract ambition. The interest of the man must be connected with the constitutional rights of the place. It may be a reflection on human nature, that such devices should be necessary to control the abuses of government. But what is government itself, but the greatest of all reflections on human nature? If men were angels, no government would be necessary. If angels were to govern men, neither external nor internal controls on government would be necessary. In framing a government which is to be administered by men over men, the great difficulty lies in this: you must first enable the government to control the governed; and in the next place oblige it to control itself. A dependence on the people is, no doubt, the primary control on the government; but experience has taught mankind the necessity of auxiliary precautions.”

Wat mij betreft zijn de drie belangrijkste passages voor politici:
1. Bewust zijn van rolverdeling tussen verschillende organen overheid.
2. Bewust zijn dat de overheid en het systeem dat die overheid vormgeeft, niet perfect zijn.
3. Dat wij geen engelen zijn.