Toe­lich­ting stand­punt CDA Gorin­chem op de stem­frau­de

Aanleiding

Sinds het bericht van 24 maart jl. over vermoedens van stemfraude in onze gemeente, ligt onze gemeente en gemeenteraad onder een vergrootglas. Inmiddels is duidelijk dat de gemeenteraad op maandag 30 maart een besluit moet nemen over de verkiezingsuitslag en een gedeeltelijke of volledige herstemming van de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026. Dit moet binnen 30 dagen gebeuren.

Wij willen jullie als raadsfractie van het CDA graag meenemen in onze gedachtegang; waar kijken wij naar en hebben we over gedacht? Wij vinden het belangrijk dat open en transparant te doen, omdat deze keuze in onze ogen niet zwart-wit is. Ieder van de 25 raadsleden moet haar/zijn eigen afweging hierin maken, zonder een volledig beeld en zonder uitkomsten van de lopende strafrechtelijke onderzoeken.

Wij willen benadrukken dat wij ieders standpunt en de keuze die elk raadslid maakt in deze unieke, ingewikkelde situatie respecteren.

Uitgangspunten

Als CDA hanteren we de volgende uitgangspunten bij het vormen van een oordeel:

• Onze democratie is gebaseerd op vrije en eerlijke verkiezingen en dit koesteren wij. Bewezen fraude moet dan ook hard aangepakt worden;
• Iedereen die verdacht wordt van een strafbaar feit, is onschuldig tot het tegendeel wordt bewezen;
• Als raadsleden kunnen en willen wij niet op de stoel van het Openbaar Ministerie (hierna: OM) en de rechter gaan zitten;
• Het gekozen middel moet proportioneel zijn bij de kwaal. 

Stand van zaken 28 maart 2026

De omstandigheden zoals we die nu kennen:

• Op het proces verbaal van het stembureau Rozenobel is melding gemaakt dat een kandidaat-raadslid 5 keer is langsgekomen met steeds 1 of 2 mensen met meerdere volmachten en dat er relatief veel stemmen via volmacht zijn uitgebracht die op eenzelfde manier lijken te zijn voorbereid.
• De burgemeester heeft op 25 maart aangifte gedaan naar aanleiding van meer dan 10 signalen van meerdere vormen van verkiezingsfraude (onder meer ronselen van volmachten en beïnvloeding van kiezers).
• De politie doet onder leiding van het OM onderzoek naar de strafbare feiten. Dit onderzoek wordt niet voor het besluit van de gemeenteraad afgerond.
• Het Centraal Stembureau heeft de verkiezingsuitslag binnen haar mandaat goedgekeurd.
• De Kiesraad ziet op basis van de door haar te beoordelen gronden geen reden tot herstemming.

Strafrechtelijk proces

Er loopt nu een onderzoek naar aanleiding van de meldingen. Dit onderzoek wordt niet afgerond voor maandag 30 maart. Het (mogelijke) proces:

• De politie doet momenteel onderzoek, onder leiding van het OM.
• Het OM bepaalt of er vervolgens strafrechtelijk onderzoek volgt.
• Het OM bepaalt vervolgens of er voldoende bewijs is, om een rechtszaak aan te spannen tegen de verdachte(n).
• De rechter doet uitspraak of het feit wettelijk en overtuigend bewezen kan worden.
• Na de uitspraak staat voor het OM en de verdachte hoger beroep bij het gerechtshof open. 

We weten niet hoe lang dit proces duurt en zoals door de experts op donderdag 26 maart werd aangegeven: het is niet eens zeker of een definitieve uitspraak komende raadsperiode (vier jaar) wordt verwacht. Ter vergelijking: de corruptiezaak van Richard de Mos in Den Haag begon op 1 oktober 2019 met huiszoekingen (en daarvoor onderzoek door OM/politie). Op 21 april 2023 werd hij door de rechtbank vrijgesproken en in hoger beroep opnieuw vrijgesproken voor omkoping op 21 juni 2024.

Meewegen strafrechtelijk proces

Het besluit van het OM om eventueel over te gaan tot een strafrechtelijk onderzoek gaan we niet krijgen voor 30 maart, laat staan een veroordeling van een rechter. 

Daarom kunnen wij als CDA op basis van de (bekende) signalen en meldingen, geen uitspraak doen over:

• Is er een strafbaar feit gepleegd?
• Welk strafbaar feit is of welke strafbare feiten zijn er gepleegd?
• Wat is de invloed hiervan geweest op de verkiezingen en vooral de verkiezingsuitslag van 18 maart?

Dat is wrang, deze vragen leven in de stad en natuurlijk ook bij ons. Maar zonder te speculeren, kunnen wij hier geen zinnige uitspraak over doen en dat doen we dan ook niet. De experts gaven op 26 maart ook aan dat wij als gemeenteraad geen strafrechtelijk oordeel kunnen vellen. We laten dit daarom, hoe ongemakkelijk ook, niet meewegen in ons oordeel. In onze ogen moet het strafrechtelijke proces afgewacht worden en het recht zijn beloop krijgen. 

Een mogelijke veroordeling heeft wat ons betreft wel politieke gevolgen. Met iemand die veroordeeld wordt voor verkiezingsfraude, kunnen en willen wij niet samenwerken.

Mogelijke scenario’s 

Omdat de keuze van de gemeenteraad moet worden gemaakt voordat de uitkomsten van het onderzoek van het OM bekend zijn, gaan we beide mogelijke uitkomsten na. Daarbij geldt, vanwege de onzekerheid is er op voorhand geen keuze te maken die altijd goed uitpakt. Wel kunnen we op zoek naar de keuze die in het meest ongunstige scenario het minste schade veroorzaakt. Met andere woorden, welke keuze leidt tot de minst nadelige gevolgen, los van wat er daadwerkelijk is gebeurd, want dat weten we nu nog niet).

Indien we nu zouden kiezen om de uitslag wel te accepteren, kunnen er 2 scenario’s plaatsvinden: er blijkt geen fraude te hebben plaatsgevonden of er blijkt wel fraude te hebben plaatsgevonden. In dat eerste geval is er niets aan de hand, de verkiezingsuitslag is terecht geaccepteerd. In het tweede geval, is het mogelijk dat er iemand tot de gemeenteraad is toegelaten die veroordeeld wordt (en waarmee wij dus niet zouden willen samenwerken) en/of dat er een aantal stemmen niet juist is toegewezen. In onze ogen een onwenselijk scenario. Daarbij geldt wel, zo bleek uit een antwoord op een vraag van een collega raadslid op 26 maart: nieuwe verkiezingen zouden plaatsvinden met dezelfde kieslijsten, inclusief dus kandidaten die mogelijk later worden veroordeeld. 

Indien we er nu voor zouden kiezen de uitslag niet te accepteren, kunnen dezelfde 2 scenario’s plaatsvinden: er blijkt geen fraude te hebben plaatsgevonden of er blijkt wel fraude te hebben plaatsgevonden. Als er wel fraude heeft plaatsgevonden, is de verkiezingsuitslag terecht niet geaccepteerd. Als er echter geen fraude heeft plaatsgevonden, is onterecht naar het zwaarst mogelijke middel gegrepen: een herstemming. De gevolgen van zo’n herstemming kunnen ingrijpend zijn, werd ons ook uitgelegd door de deskundigen. Dr. Wagenaar gaf in de sessie op 26 maart aan dat kiezers mogelijk besluiten (teleurgesteld) thuis te blijven of op basis van de uitkomst van 18 maart anders te stemmen. De uitslag wordt dan sowieso anders en is dat proportioneel?

In onze ogen is het scenario onterecht over te gaan tot herstemmingen kwalijker dan deze verkiezingsuitslag te accepteren en dat er blijkt dat uit het strafrechtelijke proces een veroordeling volgt.

Schematisch en compact komen we dan tot het volgende overzicht:

Proportionaliteit

Als gemeenteraad moeten we een bestuurlijke afweging maken. Daar bij zijn er drie mogelijke keuzes te maken door de gemeenteraad op 30 maart aanstaande:

• Accepteren verkiezingsuitslag.
• Gedeeltelijke herstemming op een aantal stembureaus. De stemmers van dat stembureau mogen opnieuw stemmen.
• Volledige herstemming voor de hele gemeente. Alle kiesgerechtigden bij de verkiezingen op 18 maart mogen dan opnieuw hun stem uitbrengen.

Prof. Dr. Ingrid Leijten LLM MA gaf aan op 26 maart: een volledig perfecte verkiezingen en verkiezingsuitslag bestaat niet. Ook niet bij een volledige herstemming. 

Bevredigend? Nee, maar wel de realiteit waar we mee te maken hebben.

Met de beschikbare informatie, het advies van de Kiesraad en de antwoorden van de experts, moeten wij de feiten en omstandigheden wegen die tot een conclusie leiden welk middel proportioneel is voor de kwaal. Voor ons is dan van belang:

• Een volledige herstemming is een heel zwaar middel en is niet eerder voorgekomen
• Het feit dat er veel met volmachten is gestemd op een aantal stembureaus, waaronder stembureau Rozenobel, is op zichzelf nog geen verdachte situatie.
• De invloed van de mogelijke stemfraude op de uiteindelijke verkiezingsuitslag, dat wil zeggen degenen die gekozen worden en de zetelverdeling, is moeilijk in te schatten. Een herstemming lost die onzekerheid niet op.
• Volledig herstemmen zorgt voor een andere opkomst én een andere uitslag. Daarnaast stemmen inwoners op basis van dezelfde informatie als wij nu dit besluit moeten nemen, waarbij er nog geen duidelijkheid is over het strafrechtelijke spoor. 

Zou een volledige herstemming dan zoeken naar schijnzekerheid zijn? Zo voelt het voor ons nu wel. En in onze ogen is een volledige herstemming dan ook geen proportionele stap en doet geen recht aan de verkiezingsuitslag van 18 maart.

Zoals gezegd: wij kunnen nu niet de impact inschatten van de meldingen, ook niet op de verkiezingsuitslag. En bij twijfel: niet inhalen. 

Dan gaat voor ons de keuze tussen het accepteren van de verkiezingsuitslag en gedeeltelijk herstemmen. Als we grond kunnen vinden dat op een of meerdere stembureaus onrechtmatigheden zijn geweest én we die stembureaus kunnen aanwijzen, zou dat voor ons een reden kunnen zijn daarvoor te kiezen. 

Als dat niet mogelijk is, kunnen wij dat niet en accepteren we de uitslag van 18 maart. En is het vervolgens afwachten hoe de strafrechtelijke gang loopt voor wij daar (politieke) consequenties aan verbinden.

Conclusie d.d. 28 maart:

• We wachten als CDA het strafrechtelijk proces af. Een veroordeling heeft wat ons betreft serieuze politieke gevolgen.
• We vinden het met de kennis van nu niet passend en proportioneel om een vergaande maatregel als een volledige herstemming te nemen.
• We hebben respect voor ieders individuele afweging in deze moeilijke, unieke keuze.
• We hebben als Gorinchem en met name Gorcumse politiek een enorme opgave om het vertrouwen in elkaar en van jullie als inwoners te herstellen. Dit vergt tijd, energie en vooral de wil.

Heb je vragen of opmerkingen, of wil je verduidelijking? Dan hoor ik dat graag.

Mede namens raadslid Janneke van Oversteeg en lijsttrekker Marijn Eland,

Joost van der Geest

Fractievoorzitter CDA Gorinchem

[email protected]