Derk houdt lezing tij­dens Resi­den­tie Pau­ze Dienst

Dames en heren,

Het thema van vanmiddag is ‘Samen leven’.

Dat klinkt eenvoudig, maar we weten allemaal: samenleven is zelden vanzelfsprekend.

Het betekent leven met verschil. Met overtuigingen die niet samenvallen. Met vreugde die je soms niet deelt, en met verdriet dat je misschien niet begrijpt.

Juist daarom wil ik beginnen met één korte zin uit Romeinen 12, vers 15:

‘Verblijd u met hen die blij zijn, en huil met hen die huilen.’

Dat is een opmerkelijke oproep.

Paulus zegt hier niet: overtuig de ander.

Niet: win het debat.

Zelfs niet: heb gelijk.

Hij zegt: leef mee.

Deze woorden staan niet op zichzelf. Ze komen uit Romeinen 12, een hoofdstuk dat volledig gaat over het alledaagse, praktische leven. Over hoe mensen met elkaar omgaan, juist nadat geloof en genade zijn benoemd. Hier wordt het concreet: hoe leef je samen, wanneer het schuurt?

En precies daar raakt deze tekst aan een kernbegrip dat vandaag onder druk staat: verdraagzaamheid.

Laat ik daarbij eerst kritisch naar onszelf kijken, als christenen.

Christenen hebben geen vlekkeloze geschiedenis als het gaat om verdraagzaamheid. Te vaak hebben wij geprobeerd overtuigingen niet alleen te verkondigen, maar op te leggen, met sociale druk, met uitsluiting, en in het verleden zelfs met geweld.

Dat staat haaks op de kern van het evangelie.

Jezus is daarin opvallend helder. Je moet proberen mensen te overtuigen. Je moet waarschuwen. Je moet zelfs normeren, maar pas nadat jezelf het goede voorbeeld hebt gegeven.

Maar je mag nooit dwingen.

Wanneer mensen Zijn boodschap niet willen aannemen, zegt Jezus in Lucas 9:5: ‘"Maar wie jullie niet ontvangen, ga dan de stad uit en schud het stof van jullie voeten

Een klein zinnetje — maar revolutionair in zijn tijd.

Het betekent: geloof zonder dwang. Overtuiging zonder geweld. Waarheid die zichzelf moet dragen, niet wordt opgelegd.

Hier ligt een van de diepste bronnen van verdraagzaamheid zoals wij die vandaag kennen. Niet als vrijblijvendheid, maar als begrenzing van macht. Niet omdat alles gelijk is, maar omdat geloof alleen geloof is als het vrij wordt aangenomen.

Dat principe is geen vanzelfsprekendheid in de wereldgeschiedenis. Ook vandaag niet.

In grote delen van de wereld worden mensen vervolgd vanwege hun geloof, overtuiging of identiteit. Denk aan Iran. Denk aan China. Denk aan Noord-Korea. En ja — denk ook aan de miljoenen vervolgde christenen wereldwijd.

Juist daarom mogen we onder ogen zien dat het christendom, met al zijn tekortkomingen, wél beslissend is geweest voor het ontstaan van onze vrijheden.

Het bracht het radicale idee voort dat ieder mens een geweten heeft dat niet onderworpen is aan de staat. Dat macht grenzen kent. Dat geloof niet kan worden afgedwongen.

Zonder dát principe geen vrijheid van geweten.

Geen vrijheid van godsdienst.

Geen vrije samenleving zoals wij die kennen.

Maar die vrijheid staat vandaag opnieuw onder druk — en dit keer niet alleen van buitenaf.

In onze tijd zien we een groeiende neiging om vrijheden alleen nog te gunnen aan overtuigingen die breed gedeeld of maatschappelijk acceptabel zijn. We laten iedereen vrij, zolang je maar denkt zoals wij. Religie wordt steeds vaker weggezet als iets wat vooral thuishoort achter de voordeur. Dit wordt letterlijk bepleit door een huidige partijleider van een Nederlandse liberale partij.

Dat klinkt misschien modern.

Maar het is geen teken van vrijheid.

Het is een teken van vergeten wortels.

Want was het niet de grondlegger van het liberalisme, John Locke, die ooit zei:

‘De zorg van het geweten behoort niet tot de taak van de overheid.’

Locke trok die conclusie niet tegen het christendom in, maar mede daaruit voort. Omdat geloof alleen geloof is als het vrij wordt aangenomen.

Juist daarom is het zo schrijnend om te zien hoe delen van het hedendaagse liberalisme zich van deze wortel hebben losgezongen. Waar het klassieke liberalisme de staat begrensde om ruimte te laten aan overtuigingen, zien we nu steeds vaker een staat die bepaalt welke overtuigingen nog acceptabel zijn in het publieke domein.

Vrijheid wordt zo niet meer opgevat als ruimte voor verschil, maar als conformiteit aan wat maatschappelijk wenselijk wordt geacht.

Dat is geen voortzetting van het liberalisme.

Dat is een breuk ermee.

Een vrije samenleving wordt niet getest waar iedereen het eens is, maar waar overtuigingen botsen, schuren en ongemakkelijk zijn. Juist daar moet ruimte blijven — zolang de grens van geweld en dwang niet wordt overschreden.

Neem daarom de recente arrestatie van Tom de Wal.

Laat ik helder zijn: ik deel zijn opvattingen niet, integendeel.

Maar dat is niet de maatstaf in een vrije samenleving.

De grens ligt niet bij wat wij onjuist, vreemd of theologisch problematisch vinden.

De grens ligt bij geweld.

Bij dwang.

Bij het opleggen van je wil aan een ander.

Wanneer iemand wordt aangepakt niet vanwege geweld, maar vanwege het uiten of organiseren van zijn religieuze overtuiging, dan moeten bij ons de alarmbellen afgaan.

Niet omdat we het eens zijn.

Maar omdat verdraagzaamheid precies dáár wordt beproefd.

Een pluriforme samenleving is geen eenheidsworst. Zij is rommelig. Overtuigingen botsen. Dat kan ongemakkelijk zijn.

Maar dat schuren is geen fout in het systeem — het is het systeem.

En zo kom ik terug bij Romeinen 12:15.

‘Verblijd u met hen die blij zijn, en huil met hen die huilen.’

Dat vraagt niet dat ik iemands overtuiging overneem.

Het vraagt dat ik zijn menselijkheid erken.

Verdraagzaamheid is niet dat alles gelijk is.

Verdraagzaamheid is dat niemand met dwang wordt opgelegd wat hij of zji moet geloven.

Dat is christelijk.

En dat is de vrijheid die we moeten blijven beschermen.

Dank u wel.