Hen­ri in debat over de rege­rings­ver­kla­ring

Voorzitter,

Voordat ik aan mijn betoog begin, spreek ik eerst mijn waardering uit voor oud-premier Schoof. Namens het CDA bedank ik hem voor zijn inzet voor ons land. Premier Schoof verbond zich aan een moeilijke opdracht en heeft tot het einde toe deze verantwoordelijkheid willen dragen. Een marathon uitlopen, ook als er tegenwind is en er geen bloemen bij de finish worden uitgereikt, vraagt om een sterk karakter en een flinke dosis uithoudingsvermogen. Ik denk dat ik namens velen spreek als ik zeg: veel dank, Dick Schoof, dat u ons land wilde dienen. 

Ook bedank ik alle bewindspersonen uit het vorige kabinet voor hun inzet voor ons land.

Voorzitter, Deze week is het nieuwe kabinet beëdigd en ik zie een team staan dat met elkaar het goede wil doen voor Nederland. We zien een team dat een frisse start wil maken, een team van mensen met de energie om Nederland weer vooruit te helpen. Tegen onze kersverse premier zeg ik: veel wijsheid bij uw nieuwe rol. Veel dank voor de goede samenwerking de afgelopen maanden. Ik zal hier, vanuit de Tweede Kamer, uw werk constructief-kritisch volgen.

Ik wens alle bewindspersonen veel sterkte, kracht en wijsheid toe. Handel in het belang van heel Nederland, zou ik hen willen meegeven. Wees een team, help elkaar en los conflicten snel met elkaar op. Wees dienstbaar, want u bent een dienaar van de Kroon. Wees betrouwbaar, kom afspraken na en toon lef en daadkracht. En – en dat is het is het allerbelangrijkste – wees beschikbaar voor het gesprek met de Tweede Kamer, met alle fracties. Dit kabinet is een minderheidskabinet en zal het moeten hebben van veel overleg met de hele Tweede Kamer.

De opgaven waarvoor dit kabinet staat, zijn heel groot. Er moet heel veel werk worden verzet. Maar dat kan niet zonder het draagvlak in het parlement. Ik hoop dat deze minderheidscoalitie leidt tot een andere politieke cultuur, waarin we meer samenwerken en minder harde confrontaties zien. Nederland is groot geworden door overleg en compromis, dáár zat altijd en zit nog steeds onze kracht.

Deze andere politieke cultuur vraagt om een andere houding van het kabinet, de coalitie- én oppositiepartijen.  Het vraagt om rolvastheid en voorspelbaarheid van het kabinet. Het vraagt om inschikkelijkheid en luisterbereidheid bij coalitiepartijen. Het vraagt om een constructieve houding bij oppositiepartijen. Ik zal als fractievoorzitter van het CDA mijn uiterste best voor doen om deze andere cultuur mee vorm te geven.

Voorzitter, Het is nog niet heel lang geleden dat het gevoel van optimisme overheerste in onze samenleving. We geloofden in vooruitgang en in vele opzichten ging het ons ook goed.

De afgelopen jaren is dat beeld gekanteld. We waanden ons veilig, maar intussen bereidde Rusland zich voor op oorlog met Europa. We investeerden te weinig in de economie van de toekomst, waardoor we te afhankelijk werden van andere werelddelen. We waren ook te traag met het aanpakken van problemen. Zoals de woningnood, het migratievraagstuk, het stikstofprobleem en de energietransitie. Dat raakte ook de legitimiteit van de politiek zelf. De veenbrand in de samenleving die er was en nog steeds is, werd onvoldoende serieus genomen. De politiek zelf werd het probleem.

Als mensen – en we zien het vooral ook bij jongeren – hun geloof in de democratische rechtsstaat zelf verliezen, kunnen extreme en totalitaire krachten weer de kop opsteken. Het is vanuit deze zorg over de toekomst van ons mooie land en onze democratie dat we als CDA de verkiezingscampagne zijn ingegaan. We deden dat met een verhaal met drie speerpunten: 1) We moeten orde op zaken stellen; 2) We moeten ruimte geven aan de samenleving; en 3) We moeten investeren in de economie van de toekomst. Daarbij hebben we geprobeerd steeds zo eerlijk mogelijk te zijn over wat mogelijk is en wat nodig is.

Voorzitter, Het coalitieakkoord is gepresenteerd en we hebben daar al eerder een debat over kunnen voeren. Inmiddels heeft ook het CPB de plannen kunnen doorrekening en een inschatting gegeven van de effecten van de plannen van het nieuwe kabinet. Daardoor wordt ook steeds duidelijker hoe groot de opdracht is waarvoor het kabinet staat. Want laten we eerlijk zijn over deze opdracht: de belofte om fors te investeren in defensie drukt een hele stevige stempel op het coalitieakkoord en de hervormingen die erin worden aangekondigd.

De ombuigingen die nodig zijn, zijn fors groter dan waar kabinetten afgelopen jaren voor hebben gestaan. In deze Tweede Kamer heeft een ruime meerderheid de belofte van Nederland bij de NAVO-top in Den Haag om tenminste 3,5% van het BBP te investeren in defensie in 2035, gesteund. In deze kabinetsperiode gaan we deze belofte waarmaken en dat doen we met een goede reden.

De afgelopen weken hebben we kunnen zien en lezen hoe Rusland Oekraïense steden blijft aanvallen. Rusland is meedogenloos en hun oorlog is meedogenloos. Deze week herdenken we dat het vier jaar geleden is dat Rusland Oekraïne binnenviel. Het is een zinloze oorlog die aan beide kanten honderdduizenden doden heeft gekost; mannen en vrouwen van wie gehouden werd en die niet bestemd waren om aan het front te sterven.

Rusland ondermijnt ook direct de veiligheid van Nederland, via hybride oorlogsvoering. Met cyberaanvallen, sabotage van infrastructuur zoals zeekabels, beïnvloeding van verkiezingen. Rusland bedreigt de veiligheid van heel Europa en we zullen ons er tegen moeten wapenen. 

Wat op het spel staat, is onze vrijheid. Onze manier van leven staat op het spel. De menselijke waardigheid staat op het spel. Voor Europa en voor Nederland zelf.  Dáárom investeren we fors in defensie. We investeren in onze vrijheid. Dit zijn allemaal loze woorden als we niet daadwerkelijk de daad bij het woord voegen. Dat is wat deze coalitie wil waarmaken.

Voorzitter, Naast de investeringen in defensie wil dit nieuwe kabinet ook de woningnood aanpakken, het stikstofprobleem oplossen en rust brengen in het migratiebeleid. Jongeren en ouderen vinden geen of geen passende woning en dat heeft veel impact op het leven van veel Nederlanders. Het stikstofprobleem moet worden aangepakt zodat, binnen milieugrenzen, er weer ontwikkelingen mogelijk worden voor boeren, bouwers en bedrijven. De toestroom van migranten en een asielketen die niet op orde is, zorgt terecht voor boosheid in de samenleving. De energietransitie is nodig en mogelijk, maar wordt nu belemmerd door problemen op het elektriciteitsnet en trage vergunningsverlening. De coalitie wil deze problemen echt aanpakken. Ook die ambitie vraagt om extra investeringen die impact hebben op de begroting. Het zijn investeringen die we als politieke partijen beloofd hebben te doen.

Voorzitter, Het coalitieakkoord is geen makkelijk verhaal. Want het coalitieakkoord bevat ook een aantal ingrijpende hervormingen en lastenverzwaringen. Voor burgers en bedrijven. Het zijn hervormingen en lastenverzwaringen die ook tijdens de verkiezingscampagne aan de orde zijn gekomen. Ook andere politieke partijen hebben moeilijke keuzes moeten maken in hun verkiezingsprogramma’s en de daarop volgende CPB-doorrekening.

Uiteraard heb ik de kritiek die er is op een aantal maatregelen op het gebied van de sociale zekerheid en de zorg goed gehoord. Ik heb de e-mails die mensen mij de afgelopen dagen daarover hebben gestuurd, gelezen. Ik wil daar een aantal opmerkingen over maken. 

In de eerste plaats: ik begrijp deze zorgen. Het coalitieakkoord is een startpunt en het beleid moet nog worden uitgewerkt door dit kabinet. De precieze vormgeving van maatregelen is nog niet bekend en dat geeft onzekerheid. In de uitwerking zal rekening moeten worden gehouden met de uitvoerbaarheid, de rechtvaardigheid van en het draagvlak voor de aangekondigde maatregelen. Niet voor niets staat er heel duidelijk in het coalitieakkoord dat dit kabinet in overleg treedt met sociale partners en medeoverheden.

Daarnaast is het belangrijk om de hervormingen in perspectief te zetten. Zowel de uitgaven aan de zorg als aan de sociale zekerheid groeien in de plannen van het nieuwe kabinet de komende jaren door, alleen minder hard dan wanneer er geen hervormingen zouden plaatsvinden. De zorguitgaven stijgen tot 2030 met ruim 5% (van 120 miljard euro naar 126 miljard euro). De uitgaven voor sociale zekerheid stijgen van 157 miljard naar 162 miljard, een stijging van ruimt 3%. Ja, we voeren stevige hervormingen door, maar die zijn, afgezet tegen het totaal aan uitgaven, niet onredelijk of onhaalbaar.

In de derde plaats: hervormingen in de zorg en de sociale zekerheid zijn hoe dan ook nodig vanwege niet-financiële redenen.  In de zorg gaat het tekort aan zorgpersoneel het grootste knelpunt zijn de komende jaren. Er is nu al een tekort van enkele tienduizenden zorgmedewerkers en dat kan, als we niets doen, oplopen tot meer dan 300.000 vacatures in 2035. Dat is onhoudbaar. En in de sociale zekerheid zien we dat ook de vakbonden zelf de noodklok luiden als het gaat over de toenemende instroom in de WIA. “Als deze trend doorzet, telt Nederland over 5 jaar 1 miljoen arbeidsongeschikten. Dat is onhoudbaar.” Aldus vakbond CNV.

Tegelijkertijd is het CDA niet doof voor de kritiek uit de oppositie en maatschappelijke organisaties. Die richt zich hoofdzakelijk op de verhoging van de AOW- leeftijd, de inperking van de WW en de WIA en het overgangsrecht daarbij, en het risico van bezuinigen op de zorg voor gehandicapten. In het coalitieakkoord hebben we als onderdeel van de aangekondigde hervormingen ook verzachtende maatregelen opgenomen. 

We investeren extra in gezinnen met kinderen. We hebben extra geld uitgetrokken voor chronisch zieken en gehandicapten en voor degenen die huishoudelijke hulp niet zelf kunnen organiseren, blijft de gemeente dit doen. We hebben extra geld vrijgemaakt voor armoedebestrijding. We investeren in kwetsbare wijken via het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. We investeren in een programma als Kansrijke Start. Daarmee willen we de meest kwetsbaren helpen. Is dat genoeg?

Met een coalitieakkoord spreken politieke partijen een commitment uit om met elkaar in de geest van het coalitieakkoord de verantwoordelijkheid te nemen om ons land te besturen. Gedurende deze reis zullen er altijd nieuwe omstandigheden komen en nieuwe inzichten zijn die het kabinet nopen om in de uitwerking van het beleid andere keuzes te maken. Dat is altijd zo geweest.

We hebben nu een CPB-doorrekening met een eerste inschatting van de effecten van het beleid. Over een paar weken zal het CPB met haar nieuwe Centraal Economisch Plan (CEP) komen en ook daar zullen weer nieuwe inzichten in staan die door het kabinet verwerkt zullen moeten worden. Deze coalitie is er zich goed van bewust dat zij een minderheidscoalitie is en dat we andere partijen nodig zullen hebben om onze plannen te realiseren. Daarnaast leest u op elke pagina van het coalitieakkoord dat het kabinet haar plannen wil uitwerken in goed overleg met de sociale partners, de polder en de medeoverheden. Dat staat er niet voor niets.

Het is belangrijk – en de CDA-fractie zal daar op toezien – dat het kabinet de signalen vanuit de sociale partners en vanuit het parlement serieus neemt en daar in de uitwerking van de plannen rekening mee houdt. Daarbij is het wel belangrijk dat het kabinet een helder proces schetst op welke momenten de Kamer kan bijsturen. Kan de minister-president zo helder mogelijk dat proces schetsen? Wanneer komt het kabinet langs bij de oppositiepartijen? Wanneer wordt het gesprek met sociale partners en medeoverheden gevoerd? 

Voorzitter, Naast de hervormingen is er ook gekozen voor een lastenverzwaring in de vorm van een vrijheidsbijdrage. Het CDA ziet het niet als een winstpunt dat deze vrijheidsbijdrage nodig is. Ja, het is een extra belasting voor burgers en bedrijven en die raakt mensen in de portemonnee. Maar ik loop er ook niet voor weg. We zijn hier eerlijk over geweest in de campagne: we zullen soms offers moeten brengen als samenleving. Het zou niet eerlijk zijn geweest als ik had gezegd dat dit niet nodig was geweest.

Ja, onze vrijheid en onze manier van leven heeft een prijs. Het mag ons iets kosten. En ook hier geldt: ja, ik heb de bezwaren gehoord.  Wat het CDA betreft draagt iedereen evenredig bij. In de antwoorden op de feitelijke vragen staat dat iedereen naar draagkracht evenredig bijdraagt.  Klopt dat, zo vraag ik de minister-president?

Wel zie ik dat de koopkrachteffecten van het hele coalitieakkoord niet evenwichtig zijn. Ik heb onze premier voor de camera horen zeggen dat het kabinet in de uitwerking van de plannen richting de augustusbesluitvorming nog de tijd heeft om goed naar de koopkrachteffecten van alle voorstellen bij elkaar te kijken. Mag ik dat zo interpreteren, zo vraag ik de premier, dat hij de inzichten van het CPB en de wensen van de Kamer gaat meenemen in de uitwerking van het beleid richting de eerste begroting van dit kabinet?

Voorzitter, Ik rond af. Het CDA is blij dat het nieuwe kabinet van start is gegaan. De opgave is groot. We zijn net aan deze reis begonnen en we zullen de nodige hobbels tegenkomen. Maar het belangrijkste is het commitment dat we zijn aangegaan om Nederland weer vooruit te helpen.

Ik ben ervan overtuigd dat het nieuwe kabinet het goede wil doen voor Nederland en bereid is als minderheidskabinet om breed draagvlak te zoeken voor haar plannen. We zijn aan een nieuw hoofdstuk begonnen in de politieke geschiedenis van ons land.

Het CDA zal zich met veel energie blijven inzetten voor een land waarin iedereen meetelt en we oog houden voor de meest kwetsbaren. We blijven ons inzetten voor een land waarin jongeren weer hoopvol kunnen zijn over hun toekomst. We blijven ons inzetten voor een land waarin mensen omzien naar elkaar en hun verantwoordelijkheid kunnen nemen om voor iedereen een goed leven mogelijk te maken.

Dank u wel.