
17 november 2026
17 november 2026 1 minuten lezen
De Eerste Kamer behandelde op dinsdag 17 november 2026 de Algemene Financiële beschouwingen.

Tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen in de Eerste Kamer besprak fractievoorzitter Theo Bovens het financiële beleid van het kabinet in de Rijksbegroting en de Miljoenennota.
In zijn inbreng stond Theo stil bij het belang van een gezonde economie, het blijven werken aan de Europese interne markt, maar ook het het benutten van koppelkansen en het versterken van de samenleving.
Mevrouw de Voorzitter,
Welkom aan de beide bewindslieden van Financiën voor deze inmiddels vierde editie van de Algemene Financiële Beschouwingen in deze senaatsperiode. Ongetwijfeld een welkome afleiding en moment van reflectie in de woelige politieke stormen die aan de overkant woeden.
U zult mij niet kwalijk nemen dat ik voordat ik aan mijn bijdrage begin maar meteen de Heilige van de dag in uw midden plaats. Dat is vandaag Gregorius van Tours. Voor mijn bijdrage is het een beetje een probleemheilige omdat hij nergens de patroonheilige van is. Deze 6e -eeuwse bisschop en geschiedschrijver is bekend om zijn kronieken en zijn verzameling heiligenlevens. Hij schreef onder andere 4 boeken over zijn voorganger Sint Maarten van Tours, en staat bekend om zijn goedgelovigheid als het om diens legendes gaat. Hij nam het dus niet zo nauw met de feitelijke waarheid, hij deed aan legende-vorming, geloof was belangrijker. Soms heb je dus niks aan zo’n heilige van de dag.
Al zou ik de berichtgeving over de politieke toestand in Nederland in de afgelopen maand ook wel onder de categorie ‘legende-vorming’ willen plaatsen. Veel dichtsels rond kernen van waarheid.
Voor mijn bijdrage aan deze AFB wil ik graag een beperkt aantal lijnen uitzetten en toelichten, die de CDA fractie voor het toekomstig financieel beleid van dit kabinet waardevol vindt. Ik vraag de minister van Financiën om op deze lijnen te reflecteren.
1. Een gezonde Economie
Het CDA heeft in de afgelopen 50 jaar vijf ministers van Financiën mogen leveren (Frans Andriessen, Fons van der Stee, Onno Ruding, Jan Kees de Jager en Wopke Hoekstra). De andere ministers in deze periode waren van VVD, PvdA en D66 huize. Kortom: het Nederlands financieel beleid is vormgegeven door politici uit het midden van het spectrum, en al die tijd degelijk ingevuld: je houden aan de Maastricht-criteria, strenge begrotingsregels, betrouwbaar, voorspelbaar monetair beleid, en toekomstbestendig. Dit beleid heeft feitelijk weinig ter discussie gestaan. En als politieke fracties wat radicaler willen zijn op terreinen als klimaat of de verdeling rijk – arm, dan nog gebeurt dat binnen de zojuist genoemde kaders.
Deze lange termijn consensus heeft Nederland geen windeieren gelegd. Door een matige staatsschuld konden we bijvoorbeeld de corona-crisis doorstaan, en is er in ons land een omvangrijke financiële sector aanwezig. Nederland is gebaat bij een stabiel financieel beleid, en ik durf, gezien de laatste weken, ook te zeggen: gebaat bij een stabiel politiek bestuur. Dat bleek bijvoorbeeld uit de zeer breed gedragen oproep van maatschappelijke organisaties en burgers aan de coalitiepartijen: los je interne problemen en alsjeblieft geen nieuwe verkiezingen. Dat brengt de sterke financiële basis in gevaar.
Want een sterke basis is een randvoorwaarde voor economische voorspoed en welvaart, die op hun beurt weer voorwaarden zijn voor een sterke samenleving, welbevinden en brede welvaart. Het CDA is hierin van oudsher helder: een sterke economie is geen doel op zich: economie moet mensen in staat stellen zich te ontplooien, verantwoordelijkheid voor elkaar en voor de omgeving te dragen en te werken voor het nut van het algemeen.
In de voorliggende miljoenennota zien wij dat het kabinet scherp heeft gelet op de deugdelijkheid van het financieel beleid. In de sessie die wij hadden met de president van de Nederlandse Bank, alsmede met de Raad van State en het Centraal Planbureau, werd duidelijk dat het geen vanzelfsprekendheid is dat we de komende jaren binnen de kaders blijven. Met name onze investeringscapaciteit, die nodig is om de grote transities mogelijk te maken, komt onder druk. Het CDA ziet dit ook en beseft dat dit ons allen dwingt tot enige beheersing in ons wensenpakket.
2. In een Europese en mondiale context,
Er is nogal wat aan de hand in de Eurozone. Het CDA ziet met enige bezorgdheid dat in vele landen de begrotingsbehandelingen nou niet meteen soepel verlopen. In België, Frankrijk, Spanje, Duitsland, en wellicht ook Italië is het onrustig, zijn er nog geen begrotingen aangenomen of overschrijdt men de Europese begrotingsregels. In die context discussieert men in de EU over een nieuw MFK. Een aantal rijkere landen, waaronder Nederland, dringen aan op een kleinere begroting en een forse sanering van de uitgaven voor Landbouw en de Cohesiefondsen. En dan sluimert de discussie over onze positie als netto-betaler natuurlijk ook nog.
Tegelijk ligt er door de geopolitieke situatie een enorme druk op de EU om juist meer te investeren, bijvoorbeeld in defensie-industrie, en tegelijk om natuur- en klimaatdoelen, energie-infrastructuur en de nieuwe economische sectoren zoals data en AI niet te vergeten. Het lijkt een spagaat, want Nederland wil natuurlijk ook graag zelf profiteren van deze versterkte Europese inzet.
Verleden jaar heb ik op deze plek n.a.v. de rapporten van Letta en Draghi de stelling aangehaald dat een enorme winst nog te boeken is als we meer werk maken van de interne markt. 27 bureaucratieën en grensbelemmeringen zijn onze grootste vijand en een enorme kostenpost.
Moet onze inzet om minder te betalen niet gepaard gaan met een versterkt initiatief om meer werk te maken van de Interne Markt? En heeft het kabinet inmiddels al een beter beeld wat minder geld uit Europa betekent voor de structuurfondsen en de landbouwsector in Nederland?
3. waar koppelkansen gepakt moeten worden,
De Nederlandse hardwerkende burger vertaalt een sterke economie in een onzekere internationale context waarschijnlijk gewoon in de dagelijkse financiële keuzes en beslissingen. Kan ik rondkomen met mijn inkomen? Kan ik mijn kinderen naar school laten gaan? Kan ik de doktersrekening betalen? Heb ik een fatsoenlijk huis en thuis? En wat kan ik op deze vragen over een jaar, twee jaar of vijf jaar antwoorden?
Economie is dus ook een kwestie van perspectief en vertrouwen. En dat geldt ook voor ondernemers, voor organisaties en overheden. En voor al deze actoren geldt dat er veel integraler wordt gehandeld dan onze systeemwereld suggereert. Als we eten kopen, kijken we of we gezond voedsel kunnen kopen: de doelen ziektepreventie en eten worden gekoppeld. En zo doen we dat ook met klimaat en vervoer, met verlichting en veiligheid, met ontspanning en leren, met zorg en zinvol leven.
Verleden jaar deed ik de suggestie om ook als Rijksoverheid actief te kijken naar zogenaamde koppelkansen. Als voorbeeld nam ik de 1,5 procent extra NAVO-norm, waar het kopje ‘weerbaarheid’ aan geplakt wordt. Kun je reparatie van bruggen, versterken van MBO-onderwijs of het bevorderen van wereldvrede via internationale organisaties, koppelen aan extra defensiebudgetten? Ben benieuwd of daar na een jaar al meer over te zeggen is.
Maar het CDA wil kijken of we ook niet veel breder naar koppelkansen kunnen kijken. Betere afstemming tussen de vier overheidslagen, slimmere vormen van preventie. Volgens ons loont het om vanuit een financiële bril veel beter naar een combinatie van doelen te kijken die met het uitgeven van euro’s worden gediend.
Want net als in Europa met 27 bureaucratieën kan ook binnen Nederland de verkokering, het opereren in silo’s, de waterscheiding tussen preventie en verdienen, harder worden aangepakt. Een kleinere Rijksoverheid mag immers niet leiden tot een grotere decentrale overheid. Het CDA kent teveel voorbeelden van decentralisatie waarbij we het aantal uitvoerders en loketten hebben vermenigvuldigd. Een bezuiniging voor het Rijk, maar vaak een verdubbeling van de kosten voor de burger.
4. en de samenleving in zijn kracht wordt gezet,
Het CDA is de partij van de samenleving. Het geluk van mensen wordt niet allereerst bepaald door politici in Den Haag, door ambtenaren in alle lagen. Het ontstaat in de gezinnen, families, in de verenigingen, op school of je werk. Investeren in de samenleving loont. Een goed draaiende sportclub of muziekvereniging houdt de therapeut wellicht op afstand. En armoede en eenzaamheid bestrijden vergt een zorgzaam netwerk.
De penningmeesters van de overheid jagen bij het willen beheersen van de overheidsuitgaven op de post kosten, maar jagen daarbij soms de samenleving op kosten. Kijk daarom eerder en grondiger naar de baten. Dus als er wordt nagedacht voor het verminderen van het aantal ambtenaren, kijk dan ook naar de kracht van de samenleving, niet door die extra met taken en regels te belasten, maar juist door die te ontlasten.
Immers, de uitvoeringskracht om landelijke beleidsdoelstellingen te bereiken zit bij burgers, boeren en ondernemers, bij organisaties, het middenveld, en onze mede-overheden.
Volgende week zal de Eerste Kamer met de minister van Binnenlandse Zaken spreken over de financiële verhoudingen met deze mede-overheden. Het CDA loopt daar niet op vooruit, maar zal het debat aanvliegen vanuit de opvatting dat er met het overdragen van taken zonder voldoende knaken, uiteindelijk de samenleving minder in staat is om voor welvaart en welzijn te zorgen, hetgeen ons allen straks meer geld zal kosten.
5. in elke regio, in heel Nederland,
Dus een vitale samenleving is niet alleen een gevolg van een sterke economie, maar tegelijk ook een stuwende kracht, omdat er ruimte is voor particulier initiatief, voor ondernemerschap. Door deregulering en ontkokering kan de overheid op alle niveaus efficiënter werken en slanker worden, zonder dat dit de kwaliteit van leven negatief beïnvloedt.
Daarbij heeft het CDA oog voor de regionale verschillen en de kracht van elke regio. Soms staat die onder druk door het verdwijnen van voorzieningen, soms door het te groot worden van verschillen met buurlanden in onze grensregio’s, soms door ruimtelijke eisen en omstandigheden in het landelijk gebied. In dit soort situaties is in dergelijke regio’s de economische kracht in gevaar, met alle gevolgen voor onze financiële huishouding. Wij durven de stelling aan dat een redelijk gespreid niveau van welvaart over heel Nederland het hele land welvarender maakt, en niet in strijd hoeft te zijn met onze strategie om topregio’s en topsectoren te steunen.
6. alleen in goede samenwerking!
Mevrouw de voorzitter,
een gezonde economie, in een Europese en mondiale context, waar koppelkansen gepakt moeten worden, en de samenleving in zijn kracht gezet wordt, in elke regio, in heel Nederland, kunnen we alleen maar realiseren als we bereid zijn samen te werken. Het CDA is zelf ontstaan uit een samenwerking van drie partijen, hetgeen mij deed besluiten daar 49 jaar geleden lid van te worden. Als lokaal bestuurder groeide ik op in de tijd van het Monisme (nee dat is niet de stroming van Mona Keizer), en ervaar ik nog steeds als een overwinning dat ik ooit 39 van de 39 raadsleden achter het coalitieakkoord wist te verenigen. Mijn partij boog én buigt niet naar links, noch naar rechts, maar doet nog steeds een appèl op de samenleving in al haar politieke stromingen, om samen te werken, compromissen te sluiten, niet slechts getuigenis af te leggen, maar waar nodig vuile handen te maken.
Een dergelijke houding was wellicht 25 jaar geleden populairder dan in de populistische tijd nu, maar het is een houding waarin mijn fractie sterk in gelooft, en in wil blijven geloven. Want alleen ga je wellicht sneller, maar samen kom je verder!
Laten we dus op basis van een solide financieel beleid verder aan de slag gaan!

17 november 2026

13 november 2026

13 november 2026