Jeltje houdt haar mai­den­speech

Voorzitter,

Een halfjaar geleden trok ik de toga voor het laatste aan. Ik had niet gedacht na bijna vier jaar de advocatuur al te verlaten. Ik heb daar een fantastische tijd gehad. Als enigszins vreemde eend in de bijt op het Amsterdamse kantoor, met Brabantse tongval terwijl de PSV-vlag trots wapperde op mijn kamer, heb ik daar met veel plezier gewerkt.

En toch knaagde er iets in mij. Mijn intrinsieke motivatie was om het verschil te maken. Om niet alleen voor de inhoudelijke uitdaging te gaan, maar ook voor de maatschappelijke.

De druppel was de “Afstandsmoederszaak” waar ik pro bono enkele jaren aan werkte. Van dichtbij zag ik hoe overheidsoptreden diepe wonden achterliet en hoe de omgang van de overheid met haar zwarte verleden het vertrouwen van burgers in de overheid ernstig deed schaden. Toen die zaak juridisch afliep, wilde ik me meer dan incidenteel bezighouden met zaken die er voor mijn gevoel “echt toe doen”. Al had ik nooit gedacht hier, vandaag op deze plek, te staan. Een grote eer, en verantwoordelijkheid.

Van jongs af aan heeft de politiek mij gedreven. De basis van die politieke betrokkenheid lag bij mijn opa. Zijn leven lang ademde hij CDA en op enig moment was hij zelfs het langstlevende CDA lid. Hij zag al vroeg politieke potentie in mij en trok me mee naar allerhande CDA-congressen, waar hij me te pas en te onpas naar voren schoof om ‘zijn’ kleindochter voor te stellen. U kent dat vast wel: met momenten behoorlijk gênant. Maar opa’s komen daar vaak mee weg.

Die politieke betrokkenheid van mijn opa en breder in de familie werkte aanstekelijk voor mij. Het was de boodschap waarmee ik grootgebracht werd: de wereld is groter dan jijzelf, doe je best en lever je bijdrage. En vooral: zorg voor elkaar.

En zorgen voor elkaar begint in het klein. Bij een sterk gezin. Een sterke familieband. Of zoals bij ons: een sterk familiebedrijf: de familiewinkel was ons ‘thuis’.

Mijn oma had daarin een speciale plaats. Zij belichaamde die zorgzame levenshouding meer dan wie dan ook. Een levenshouding die mede gevormd is door de Tweede Wereldoorlog, woonachtig aan de Duitse grens in Overasselt, waar zij als jong meisje opgroeide onder het juk van de Duitse bezetter. In die bal van haat ontwikkelde het gezin van mijn oma een cocon van liefde. Een veilige haven waar zij onderdak bood aan meerdere geallieerden en een Joods meisje. Renie was het zusje dat niet op mijn oma leek, maar dat in oma’s familie bescherming vond. Renie overleefde de oorlog en vertrok nadien naar Canada. Als families hielden wij contact, en als klein meisje ontmoette ik haar. Uit zichzelf sprak mijn oma nooit over de oorlog, of de grote daden van haar familie. Omdat het voor haar vanzelfsprekend was. Dit deed je voor elkaar.

Over het verhaal van Renie is geen boek geschreven of een film gemaakt. De daden van mijn oma’s familie zullen de geschiedenisboeken niet halen. Maar de actualiteit van vandaag leert dat deze verhalen nooit verloren mogen gaan. De stille en zachte krachten van onze samenleving moeten wij blijven koesteren en wij moeten hun verhalen blijven vertellen.

Voorzitter,

Waar individuen floreren in een warm en krachtig gezin, zo floreren ook samenlevingen in krachtige gemeenschappen. Die gemeenschapsgedachte trekt mij aan in de christendemocratie. Niet het “ik”, maar het “wij” staat centraal. Daar zullen vast en zeker intellectuele quotes over bestaan, maar in het Eindhovense houden we het simpel: “eendracht maakt macht”.

Maar om een gemeenschap echt te laten floreren is wel nodig dat de basis op orde is. En juist hier is nog veel werk aan de winkel. Want steeds vaker staat de bijl aan de wortel van onze rechtsstaat. Door kritiek op rechterlijke instituties, door de inperking van het vrije debat op universiteiten en door een nieuw te voeren strijd over “de waarheid” en het “echte nieuws”. Dat raakt ons allemaal. Omdat het de basis is waarop onze samenleving gebouwd is. En de basis is van datgene wat ons bindt.

Voorzitter, veiligheid is de basis van een goed functionerende rechtsstaat. En dat brengt mij bij de begroting van vandaag.

Want wat is nodig om die basis op orde te krijgen? Om de rechtsstaat verder te versterken? Ik bespreek dat langs vier lijnen: (i) aanpak van criminaliteitsbestrijding, (iii) hervorming van het gevangeniswezen, (iii) de toegang tot het recht en (iv) de bescherming van kwetsbare groepen.

1. Aanpak van criminaliteit en ondermijning

Allereerst de aanpak van de georganiseerde misdaad en ondermijning. Ik liep voor het eerst stage op een Amsterdams advocatenkantoor toen Peter R. de Vries werd vermoord. Kort daarvoor werd ook Derk Wiersum vermoord; daarmee werd een niet te bedenken grens door de georganiseerde misdaad overschreden. Een grens die ons ook – jaren later – moet doen beseffen dat de strijd tegen de georganiseerde misdaad groter is dan die tegen criminaliteit. Het is een strijd voor de vrije samenleving. De aanpak van de georganiseerde misdaad en ondermijning mag dan ook niet verslappen.

Tegelijkertijd zien we dat criminaliteit steeds meer verschuift van de offline naar de online wereld. Online criminaliteit is inmiddels al de meest voorkomende vorm van criminaliteit. Het is een veelkoppig monster.

Hetzelfde geldt voor de toename van (online) extremisme. Achter ogenschijnlijke onschuldige memes en berichten gaan extreme en anti-institutionele ideeën schuil. Ook voor deze nieuwe vormen van criminaliteit moeten voldoende middelen, capaciteit en kennis beschikbaar blijven en komen. Maar is dat nu zo? Het CDA doet in ieder geval samen met GL-PvdA een voorstel om de bezuinigingen bij de online Fraudedesk terug te draaien.

Voorzitter, effectieve criminaliteitsbestrijding, zowel online als offline, vereist goede informatiedeling tussen instanties. Het CDA is positief over de Taskforce gegevensdeling om knelpunten aan te pakken. Kan de Minister eerste resultaten hiervan delen? Want zorgen over goede informatiedeling spelen niet alleen binnen de veiligheidsketen, maar juist ook op het snijvlak van veiligheid en zorg: bij huiselijk geweld, verward gedrag en radicalisering. Hoe zorgt de Minister ervoor dat privacy kaders werkbaar blijven in de praktijk?

Neem nu een heel concreet voorbeeld waarin AVG-wetgeving op gespannen voet staat met de praktijk: drugstesten in zware industrie zijn nog altijd wettelijk niet toegestaan. Voor lange tijd is een wetsvoorstel in voorbereiding. Kan de Minister duidelijkheid geven over de stand van zaken op dit punt?

Voorzitter, effectieve criminaliteitsbestrijding vraagt voorts om een integrale benadering, waarin strafrecht, bestuursrecht en civielrecht elkaar versterken. Hoewel civielrechtelijke onderwerpen in deze Kamer soms ondergesneeuwd raken, kan ik als civilist zeggen dat de civielrechtelijke aanpak van groot belang is. Ik noem twee voorbeelden:

A. Als het gaat om schadeverhalen bij rellen en ordeverstoringen bij demonstraties. Wij zien hier kansen om relschoppers die misbruik maken van het demonstratierecht hard aan te pakken. Hoe kijkt de Minister hiernaar?

B. Bij het afpakken van crimineel verdiend vermogen om criminele structuren in het financiële hart te raken. Hoe staat het met het wetsvoorstel om crimineel verdiend vermogen sneller en zonder voorafgaande veroordeling af te pakken, gaat de Minister hier vaart achter zetten?

2. Gevangeniswezen en TBS

Voorzitter, dan het gevangeniswezen. Het CDA maakt zich grote zorgen over ‘code zwart’. Het is onacceptabel dat door capaciteitsdruk veroordeelden eerder naar huis worden gestuurd. Het eerlijke verhaal is echter dat wij ook geen simpele, korte-termijn-oplossingen hebben. Code zwart heeft het CDA wel overtuigd dat we breed in de strafrechtketen, maar zeker ook in het gevangeniswezen op de ‘reset’ knop moeten drukken. Want hoe effectief zijn nu eigenlijk korte gevangenisstraffen? Het CDA gelooft in slimmer straffen, zoals in de vorm van elektronische detentie voor lichtere strafrechtelijke vergrijpen. Het biedt de rechter meer vrijheid om maatwerk te leveren en het voorkomt recidive. Niet in de laatste plaats creëert het capaciteit in gevangenissen om zwaardere criminaliteit zwaar te blijven straffen. Voor een toekomstbestendig gevangenissysteem moeten we voorbij het dogma dat vergelding alleen kan met een gevangenisstraf.

3. Toegang tot het recht

Voorzitter, de rechtsstaat valt of staat bij toegang tot recht. Ook voor mensen in kwetsbare posities moet de deur open staan om ‘recht te zoeken’. Daarin is een cruciale rol weggelegd voor de eerstelijns rechtshulp en de sociale advocatuur die we moeten blijven ondersteunen.

Toegang tot het recht vraagt ook om hervorming van de rechtspraak-keten. De doorlooptijden bij de rechtspraak zijn onverminderd hoog. Om de druk te verminderen kunnen innovatieve vormen van geschilbeslechting uitkomst bieden. Welke stappen onderneemt de staatssecretaris op dit terrein?

Daarnaast leggen procedures over verkeersboeten een zware last onder de rechtspraak. Het CDA kan zich niet aan de indruk onttrekken dat die druk op de rechtspraak ook veroorzaakt wordt door de hoogte van verkeersboetes die steeds verder verwijderd raken van de ernst van de overtreding. Kan de Minister in kaart brengen welke extra inkomsten als gevolg van verhogingen van verkeersboetes direct uit de schatkist verdwijnen door noodzakelijke extra investeringen in OM en rechtspraak?

4. Beschermen van kwetsbare groepen

Voorzitter, in de bescherming van kwetsbare groepen laat een samenleving haar ware gezicht zien.

A. Vorig jaar diende het CDA een motie in om slachtoffers van zedenmisdrijven te beschermen en zittingen over zedenmisdrijven altijd achter gesloten deuren te laten plaatsvinden, niet alleen bij minderjarige daders. Hoe staat het met de uitvoering van die motie?

B. Tot slot online gokken. Het CDA maakt zich zorgen over de effecten van online gokken op kwetsbare groepen, met name jongeren. Met legalisering hebben we gegokt en verloren. Mijn vraag aan de staatssecretaris is daarom: welke maatregelen gaat hij nemen om kwetsbare groepen te beschermen, illegale online casino’s direct uit de lucht te halen en ervoor te zorgen dat gokaanbieders hun zorgplicht serieus nemen?

Voorzitter,

Ik rond af. Van de rechtszaal naar de plenaire zaal. Met net zo veel toewijding ga ik mij de komende jaren inzetten, niet langer alleen voor een cliënt, maar voor de samenleving breed. Om de rechtsstaat te versterken en de basis op orde te brengen. Zonder de verwondering die past bij deze unieke plek te verliezen. Maar zoals ons pap, vrij vertaald naar Socrates, altijd zegt: verwondering is het begin van alle wijsheid.