Maes en Inge­borg: Neder­land moet samen­wer­ken met mid­den­mach­ten

Lees hieronder het opiniestuk van Maes van Lanschot en Ingeborg ter Laak.

Nederland moet samenwerken met middenmachten

De Amerikaanse veiligheidsstrategie die de regering-Trump eind vorig jaar presenteerde, laat weinig ruimte voor misverstanden: Washington bereidt zich voor op een wereld waarin nationale belangen zwaarder wegen dan bondgenootschappen, vrijhandel en geopolitieke stabiliteit. Sindsdien is de wereld niet rustiger geworden. De oorlog in Oekraïne sleept voort, conflicten in het Midden-Oosten blijven oplaaien, de spanningen rond Taiwan lopen op en zelfs bondgenoten als Canada en Denemarken kregen vanuit Washington te maken met dreigende taal over respectievelijk handel en Groenland.

Wie de Amerikaanse veiligheidsstrategie afdoet als tijdelijke Trump-tweets, mist wat er werkelijk gebeurt. De Verenigde Staten keren terug naar hun isolationistische traditie waarin nationale belangen zwaarder wegen dan een op waarden gebaseerd internationalisme.

Dat sentiment loopt diep. Al in 1796 waarschuwde George Washington tegen permanente buitenlandse allianties. Woodrow Wilson won in 1916 verkiezingen met de slogan ‘He kept us out of the war’ en zelfs in januari 1941 wilde een overweldigende meerderheid van de Amerikanen buiten de Tweede Wereldoorlog blijven.

Internationalisme was uitzondering
Het internationalisme van de VS na 1945 was historisch gezien eerder uitzondering dan regel. Juist daarom moet Europa serieus nemen wat Washington opschrijft: samenwerking, vrijhandel en geopolitieke stabiliteit zijn voor de VS niet meer vanzelfsprekend.

De spreekwoordelijke koopman en dominee stonden met hun handelsgeest en waarden symbool voor ons buitenlandbeleid. Die tijd is voorbij, want de wereld waarin zij floreerden rustte op Amerikaanse macht en betrokkenheid.

Dat is een pijnlijke boodschap. Maar belangrijker nog dan daarover te treuren is dat Europa op eigen benen gaat staan. Daarom moeten we onze economie versterken, internationale vriendschappen herschikken en investeren in een moderne krijgsmacht. Naast de koopman en dominee hoort dus ook de generaal.

"Europa moet snel volwassen worden" 

De afgelopen decennia heeft Europa zichzelf te afhankelijk gemaakt: van Russisch gas, van Chinese productieketens zoals zeldzame metalen, batterijen en zonnepanelen en van Amerikaanse defensie- en technologiebedrijven. Wat jarenlang efficiënt leek, blijkt kwetsbaar.

Dat vraagt om een fundamenteel andere benadering. Veiligheid gaat niet alleen meer over tanks en raketten, maar ook over chips, energie, medicijnen, data, havens en productieketens.

Europa moet de grote woorden over strategische autonomie daarom pragmatisch gaan invullen. Hoe blijven we strategisch relevant in een wereld waarin economische afhankelijkheden steeds vaker geopolitieke drukmiddelen worden?

Oud-ASML-topman Peter Wennink formuleerde dat scherp: je hoeft niet alles te kunnen, als je maar iets goed genoeg kan wat van groot belang is en wat die ander graag wil hebben.

Strategische samenwerking met middenmachten
Daarom moeten Nederland en Europa veel gerichter gaan samenwerken met middenmachten. Landen als Canada, Australië, India, Indonesië, Brazilië, Marokko en de Golfstaten bevinden zich namelijk in een vergelijkbare positie als Europa. Ze zijn geen supermacht en willen ook niet afhankelijk zijn van de VS of China. Ze zoeken actief naar stabiliteit en partnerschappen om hun positie te versterken.

De Canadese premier Mark Carney vatte dat scherp samen in Davos: “If you're not at the table, you're probably on the menu.”

Juist met dit soort landen moet Europa beter gaan samenwerken. Niet met eenmalige handelsmissies, maar strategisch en langdurig. Denk aan grondstoffendeals met Canada en Australië. Op klimaattech innoveren met India en Indonesië. Op het gebied van voedsel nauwer samenwerken met Brazilië en Argentinië. En onze energiezekerheid vergroten met de Golfstaten.

Strategie ontbreekt
Op dit moment ontbreekt zo’n strategie. Grondstoffenbeleid, energiebeleid, defensie-industrie, voedselzekerheid en technologiebeleid zijn nog te versnipperd georganiseerd over ministeries, Europese fondsen en losse handelsinitiatieven.

Daarom moet Nederland het initiatief nemen voor strategie, structuur en actie. Dat begint met vast te stellen met welke middenmachten we als Nederland en de EU op welke thema’s goed kunnen samenwerken.

En zijn we dan ook bereid met landen samen te werken die niet al onze waarden delen? Die ongemakkelijke discussie moeten we niet uit de weg gaan.

Europa moet snel volwassen worden. Dat betekent verantwoordelijkheid nemen, kracht opbouwen en onze waarden blijven uitdragen. Gelukkig hebben we alles in huis om dat voor elkaar te krijgen. Samen in Europa en met bevriende middenmachten. Met de koopman, dominee en generaal.