Eer­ste Kamer­frac­tie stemt over Embryo­wet

03-11-2026

Voorzitter, 
We sluiten graag aan bij de woorden van waardering voor de betrokkenheid en de inzet van de initiatiefnemers, die wij als oprecht en integer hebben ervaren.

Voorzitter, 
Nergens zijn zoveel morele en ethische kwesties aan de orde als aan het begin en aan het einde van het leven. Vandaag worden we ook weer bepaald bij het einde van het leven, al is het alleen al door de afwezigheid van de minister bij een deel van dit debat. Graag brengen wij onze condoleances aan haar over. Voor onze fractie in het bijzonder geldt ook, dat we vandaag terugdenken aan de eerste schriftelijke vragen die over het initiatiefwetsvoorstel dat we vandaag bespreken gesteld zijn door onze collega Greet Prins. Zij was zeer betrokken bij dit onderwerp. We herdenken haar met respect en we hopen dat onze bijdrage aan dit debat ook in haar geest zal zijn.

Voorzitter, 
Het wetsvoorstel dat we vandaag behandelen gaat over het begin van het leven. En het is goed dat we ons als Eerste Kamer niet alleen beperken tot de beoordeling van wetten op rechtmatigheid, doelmatigheid en uitvoerbaarheid, maar dat we ons óók -en daarmee citeer ik uit de bijdrage van Theo Bovens van enkele weken geleden bij de Algemene Politieke Beschouwingen in deze Kamer- buigen over vraagstukken van proportionaliteit, betrokkenheid van burgers en middenveld en lange termijneffecten, waaronder de vraag hoe wetgeving maatschappelijke processen verandert. Daarbij schuwt de christendemocratie de normatieve kant van wetgeving niet. 

Voorzitter, 
In dit initiatiefwetsvoorstel komen verschillende waarden met elkaar in botsing. En waar dat het geval is, komen we voor ethische dilemma’s te staan. 

De eerste waarde die in het geding is betreft de beschermwaardigheid van het menselijk leven. 

Voorzitter,v
“Eerbied voor en bescherming van menselijk leven, ongeacht ontwikkelingsstadium en verschijningsvorm, behoort de hoeksteen te zijn van onze rechtsorde.” Dat staat in artikel 13 van het Programma van Uitgangspunten van het CDA.

Volgens de christendemocratie heeft de mens een onvervreemdbare waardigheid, los dus van welke kenmerken dan ook. Dat geldt ook voor het ongeboren leven, ongeacht het stadium daarvan. De fundamentele beschermwaardigheid van het menselijk leven is voor ons dus een belangrijk vertrekpunt bij de toetsing van dit wetsvoorstel.

Dat is iets anders dan ‘absolute’ beschermwaardigheid. Onze keuze voor fundamentele beschermwaardigheid biedt ruimte om onderzoek en technologie niet op voorhand af te wijzen. Maar er moeten dan wel echt heel zwaarwegende omstandigheden zijn om die fundamentele beschermwaardigheid van het menselijk leven te kunnen relativeren.

Zo’n omstandigheid doet zich bijvoorbeeld voor bij de afbreking van een zwangerschap als het leven van de moeder in gevaar is. Een ander voorbeeld betreft de ivf-behandeling. Veel ouders die anders kinderloos zouden blijven hebben via ivf toch een kind mogen ontvangen. Op dit moment wordt één op de 30 kinderen geboren via ivf. Het is bij de huidige ivf-behandeling echter onvermijdelijk dat er ‘restembryo’s’ over blijven.

Voorzitter, 
Slechts één op de vier ivf-behandelingen is succesvol. Om de effectiviteit van de ivf-behandeling te verbeteren is onderzoek nodig naar wat er in de eerste dagen van de ontwikkeling van een embryo gebeurt. De restembryo’s in het kader van een ivf-traject zijn voor dit onderzoek ‘te oud’. Ook embryo’s van dieren -bijvoorbeeld van muizen- zijn niet altijd bruikbaar, omdat ze te veel afwijken van mensen. Onderzoek met tot stand gebrachte embryo’s kan de ivf-behandeling verbeteren. Daardoor kan het slagingspercentage omhoog en hoeven ook minder embryo’s tot stand te worden gebracht voor vruchtbaarheidsbehandelingen. Dat is het onderzoek dat dit wetsvoorstel mogelijk wil maken.

Met dit wetsvoorstel is er echter wel sprake van een fundamentele wissel. Hiermee maken we het mogelijk om embryo’s puur voor het doel van onderzoek tot stand te brengen en daarna te vernietigen, dus niet met als doel om er een mens uit te laten groeien. Bij die ontwikkeling voelen we twijfel. We gaan hiermee immers, willens en wetens, een grens over door menselijk leven te instrumentaliseren. 

Voorzitter, 
Een tweede waarde die in het geding is betreft de waardigheid van toekomstig leven, dat lijden bespaard kan worden.v

Dit wetsvoorstel heeft de belofte in zich dat onderzoekers beter kunnen gaan begrijpen hoe erfelijke aandoeningen ontstaan en op termijn kunnen worden voorkomen. Aandoeningen die concreet genoemd worden zijn:

• De ziekte van Duchenne 
• De ziekte van Huntington 
• Taaislijmziekte / cystische fibrose 
• Erfelijke energiestofwisselingsziekten
• In het debat in de Tweede Kamer zijn door de initiatiefnemers naast erfelijke ziektes ook toepassingen genoemd voor Diabetes, ziekte van Parkinson en Dwarslaesie.v

Voorzitter,
De ethische vraag is, of toekomstig lijden aan ernstige genetische aandoeningen een argument is om de waardigheid van het toekomstig menselijk leven voorrang te geven op de beschermwaardigheid van embryo’s. Heeft een embryo in het prille begin dezelfde morele waarde als een volgroeid menselijk leven waarvan de kwaliteit van leven op het spel staat? 

Voorzitter, 
Op individueel niveau is dat een onmogelijke afweging. Maar als we uitzoomen naar het maatschappelijk niveau, dan roept dit tal van vragen op. Want welk waardeoordeel geven we aan mensen die met deze aandoeningen leven? Welk wereldbeeld en welk mensbeeld ligt hieraan ten grondslag en willen we dat ook? De waarde van een mens hangt toch niet af van de kwaliteit van diens gezondheid?

Wat offeren we op als we instrumenteel gebruik van menselijk leven gaan toestaan? Doen we daarmee nog recht aan de menselijke waardigheid in het algemeen? 

De zorg van dit hellend vlak leeft breed in onze samenleving. Veel mensen vrezen dat dit slechts een stap is de richting nog veel verdere ingrepen in het beginnend menselijk leven, zoals wensgeneeskunde en het creëren van designer-baby's. In wat voor wereld willen we straks leven? Is daarin nog ruimte voor de imperfecte mens? En hoe kijken we dan naar mensen die lijden? Kunnen we straks nog met elkaar meelijden, empathie voelen, menselijk zijn? Is er straks voor onze kinderen nog wel ruimte om te falen, te lijden en zichzelf in tegenslagen te ontwikkelen? Waar eindigen we als we alles kunnen fixen? Moet alles wat mogelijk is ook kunnen?

Voorzitter, een breed draagvlak voor het opheffen van het verbod tot het tot stand brengen van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek is er in ons land dus ook niet. Uit het onderzoek van het Rathenau instituut uit 2025 komt naar voren dat 47,5 % van de ondervraagden het onderzoek met daarvoor tot stand gebrachte embryo’s problematisch vindt. Slechts 30,5 % wil het verbod daarop opheffen. En 21,9% geeft aan het niet te weten, maar kiest -desgevraagd- toch voor het handhaven van het verbod. Dat is wel een hele smalle basis. 

Vraag aan de initiatiefnemers:

Bestaat bij de initiatiefnemers de indruk dat we in Nederland al voldoende de maatschappelijke dialoog hebben gevoerd over onderzoek met tot stand gebrachte embryo’s en over de (al dan niet terechte) zorgen over wat dit betekent voor onze samenleving als geheel? Is bijvoorbeeld een burgerberaad over dit onderwerp overwogen?

Voorzitter, een prangende vraag is ook, wat wij met elkaar nog een ernstige genetische aandoening vinden en wanneer wij óók bij het beantwoorden van die vraag op een hellend vlak terecht komen.

Vragen aan de initiatiefnemers:

• Embryoselectie mag al wel. Daarmee kunnen ernstige genetische aandoeningen ook al worden voorkomen. Is de medische noodzakelijkheid in het geval van ernstige genetische aandoeningen wel groot genoeg om nu deze weg in te slaan?
• In Nederland hebben we de toepassing van embryoselectie tot nu toe goed weten te beperken. Hoe gaan we reguleren in welke situaties sprake is van ernstige genetische aandoeningen die onderzoek met daarvoor tot stand gebrachte embryo’s rechtvaardigen? Waarom is er niet voor gekozen om hetzelfde lijstje van embryoselectie ook voor deze wet aan te houden? 
• Blijven zorgverzekeraars de zorg straks nog wel vergoeden als ouders met een risico op een kind met een ernstige genetische aandoening besluiten dat ze niet aan onderzoek met daarvoor tot stand gebrachte embryo’s mee willen doen? 
• Voor onderzoek in de transplantatiegeneeskunde zouden volgens deskundigen op dit moment nog geen embryo’s tot stand gebracht hoeven te worden. Toch wordt de klinischevtoepassing van dit onderzoek in het wetsvoorstel niet uitgesloten. Kunnen de initiatiefnemers hier een toelichting op geven? 

Voorzitter,
De wetenschap biedt steeds meer mogelijkheden. Technologische vooruitgang lijkt niet te stoppen. Genesis 3 waarschuwt ons: “Pas op, je kunt ook te hoog reiken.”

De CDA fractie maakt zich zorgen om de zogenaamde “shifting baseline”.  Dat komt er kortgezegd op neer, dat er een nieuw normaal ontstaat en dat we vervolgens van daaruit weer verder gaan denken. Soortgelijke mechanismen hebben we ook gezien bij de abortuswetgeving en de euthanasiewetgeving. Een volgende stap is altijd gemakkelijker te zetten dan de eerste stap. 

Volgende stappen zijn in dit wetsvoorstel nog niet aan de orde. Maar medici zijn razend knap. En wensgeneeskunde heeft als eigenschap dat eerst iets wordt uitgevonden en dat daarna pas een ethische discussie plaats vindt. Dan is het meestal te laat. 

Op dit moment wordt op meerdere plekken in de wereld geëxperimenteerd met de CRISPR-Cas techniek, waarmee foutjes of mutaties in het DNA kunnen worden hersteld en bepaalde erfelijke aandoeningen mogelijk kunnen worden voorkomen. Op termijn zou deze techniek kunnen worden ingezet om embryo’s te repareren en dan terug te plaatsen. Dat mag nu nog niet. 

Voorzitter, 
Zo is ook kiembaanmodificatie, dus het aanpassen van DNA in een embryo of in voortplantingscellen, waardoor de verandering ook aan volgende generaties kan worden doorgegeven, nog steeds verboden en ook dat is -op dit moment-  nog niet verantwoord mogelijk en wettelijk ook niet toegestaan. De stap om kiembaanmodificatie toe te passen bij erfelijke aandoeningen (bijvoorbeeld taaislijmziekte) lijkt echter niet ver weg. 

In de nota n.a.v. het tweede verslag gebruiken de initiatiefnemers in dit verband open einde formuleringen en vage termen als “niet uitgesloten” of “dat moet kunnen”. v

Vraag aan de initiatiefnemers:

Zitten er in deze wet genoeg waarborgen dat we aanpassingen in het DNA of kiembaanmodificatie niet ook als een vanzelfsprekendheid gaan toepassen omdat we toch al  onderzoek met tot stand gebrachte embryo’s doen die binnen 12 dagen worden vernietigd? Welke waarborgen zijn dat?

Voorzitter, 
Wereldwijd zien we dat de commercie een steeds grotere vinger in de pap krijgt. Hier zeggen de initiatiefnemers dat dit door allerlei maatregelen wordt uitgesloten. Het komt op de CDA-fractie vrij naïef over, mede gezien de vele miljarden euro’s die op dit moment wereldwijd al in deze technologieën worden geïnvesteerd. 

Ook alle vragen over embryo’s uit het buitenland worden vaag beantwoord.

 Vragen aan de initiatiefnemers:

• Openen we met het toestaan van het tot stand brengen van embryo’s voor onderzoek in dit wetsvoorstel geen doos van Pandora? Hoe denken de initiatiefnemers de commercie buiten de deur te houden?
• Is door de initiatiefnemers overwogen om dit wetsvoorstel uitsluitend op de ivf-behandeling van toepassing te laten zijn of daarin een fasering aan te brengen, waarmee verruiming van onderzoek toepassingen pas in een latere fase aan de orde komt? 
• Hoe hebben we gebruik van embryo’s uit het buitenland nu feitelijk geregeld? Is het importeren van embryo’s die in het buitenland tot stand zijn gebracht voor medisch wetenschappelijk onderzoek toegestaan? Waarom is dat niet gewoon verboden? Of -in positieve termen- in de wet gespecificeerd?

En dan de derde waarde die in het geding is, voorzitter: de academische vrijheid

Het rapport “een ongekend begin” zegt hierover: “In een democratische samenleving horen zelfregulerende instituties niet thuis. De wetenschap kan daarop geen uitzondering zijn. Idealiter opereert de wetenschap vanuit een transparant ethisch kader. Het is voor de overheid onmogelijk om precies te weten wat er in de laboratoria gebeurt en de werkzaamheden van de wetenschap constant te controleren en te reguleren. De waarde van academische vrijheid verdient ook bescherming, echter niet tegen elke prijs. Wanneer zwaarwegende ethische principes in het geding zijn, heeft de overheid vanuit het gegeven van subsidiariteit een eigenstandige verantwoordelijkheid, omdat de overheid het algemeen belang moet waarborgen en moet waken voor de menselijke waardigheid en het welzijn van burgers.”

Voorzitter,
In het buitenland wordt 90% van de ivf- zorg in privéklinieken geregeld en daar vindt soms een te snelle en ook onzorgvuldige introductie plaats van methoden om de ivf-behandeling succesvoller te maken. Dit soort klinieken worden massaal opgekocht door private equity-bedrijven, voor wie snelle winst een belangrijke drijfveer is. 

Prof. Mastenbroek noemt Nederland een Gallisch dorp. Al het onderzoek dat wij in Nederland doen is onafhankelijk en niet commercieel. Hij pleit ervoor om die onafhankelijke positie te benutten door juist goed onderzoek te doen, zodat Nederlandse embryologen hun patiënten beter kunnen informeren over de mogelijkheden en de risico’s, ook van praktijken in het buitenland. 

Vragen aan de initiatiefnemers:

• Meer dan 30 Europese landen hebben het verdrag van Oviedo (het verdrag inzake de rechten van de mens en de bio geneeskunde) geratificeerd. O.g.v. art. 18 lid 2 van dit verdrag is het tot stand brengen van menselijke embryo’s ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek in die landen verboden. In België, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Finland is dit onderzoek juridisch wel toegestaan. Waarom is dit onderzoek in Nederland nodig, als het in die landen al zorgvuldig wordt gedaan? 
• In artikel 2 van de embryowet staat dat het onderzoek met speciaal daarvoor tot stand gebrachte embryo’s in “een instelling” moet plaatsvinden. Dat is een vaag begrip en dat is ook -gezien de ontwikkelingen in de landen om ons heen- risicovol. Waarom is er niet voor gekozen om dit uitsluitend in academische ziekenhuizen toe te staan? 
• Er is -noch bij het CCMO (Centrale Commissie voor Mensgebonden onderzoek) noch bij de KLEM (de beroepsgroep voor Embryologen) een protocol voor dit type onderzoek aanwezig, zoals dat wel het geval is bij bijvoorbeeld geneesmiddelenonderzoek. Bij AMVB kunnen er nog wel regels worden gesteld, maar is dat voldoende? Hoe worden de waarborgen van dit type onderzoek gereguleerd? 

Voorzitter,
Het moge duidelijk zijn dat voor de CDA-fractie de drempel heel hoog moet zijn bij de afweging van genoemde waarden. Zó hoog, dat het lonend zou moeten zijn om naar alternatieven te zoeken. En daar zit bij onze fractie ook echt een pijnpunt.

De initiatiefnemers geven aan dat alternatieven, zodra die in de toekomst mogelijk ontwikkeld zijn, de voorkeur verdienen boven het gebruik van tot stand gebrachte embryo's. 

Het Rathenau instituut waarschuwt ervoor dat het aannemen van deze wet kan leiden tot een verminderde inzet voor onderzoek naar alternatieven. 

Voorzitter, 
Onze fractie in de Tweede Kamer heeft om die reden een motie ingediend (die ook is aangenomen) voor blijvend onderzoek naar alternatieven, zodat het verbod op speciaal voor onderzoek tot stand gebrachte embryo’s weer van kracht kan worden. Maar deze initiatiefwet is nog niet eens aangenomen en nu al wordt het onderzoeksprogramma naar alternatieven bij ZonMw om budgettaire redenen niet gecontinueerd. 

Hierover de volgende vragen aan de minister:

• Hoe serieus neemt de regering het belang van alternatieven voor het gebruik van tot stand gebrachte embryo’s als het enige onderzoek dat daarvoor in Nederland wordt gedaan om budgettaire redenen wordt gestopt?
• Kan het besluit om geen middelen voor dit onderzoek meer beschikbaar te stellen nog worden heroverwogen?

Voorzitter, ik rond af:

Het moge duidelijk zijn dat er voor het CDA nog veel fundamentele vragen te beantwoorden zijn alvorens wij een standpunt over dit wetsvoorstel kunnen innemen. Ik kijk uit naar de beantwoording van de initiatiefnemers en de minister en ik dank mijn collega senatoren alvast voor het respectvolle debat over dit moeilijke onderwerp.